İqlim dəyişikliyi dövründə ən ekstremal hava hadisələrini AI deyil, ənənəvi modellər daha yaxşı proqnozlaşdırır

Süni intellektin (AI) hava proqnozlaşdırma sahəsində inqilab yaratacağına dair iddialar getdikcə artır. Lakin son tədqiqatlar göstərir ki, AI-nin ən böyük zəif cəhəti — ekstremal hava hadisələrini düzgün proqnozlaşdıra bilməməsidir. Bu sahədə ənənəvi fizika əsaslı modellər hələ də üstünlük təşkil edir.

“AI çoxsaylı vəzifələrdə yaxşı nəticələr göstərir, lakin cəmiyyət üçün ən vacib olan ekstremal hadisələrdə hələ də çətinlik çəkir”, — deyə Cenevrə Universitetinin statistika professoru və yeni tədqiqatın müəlliflərindən biri Sebastian Engelke qeyd edir. Science jurnalında dərc olunan tədqiqatda aparılan müqayisədə GraphCast və Pangu-Weather kimi aparıcı AI hava modeli proqramları son vaxtlarda baş vermiş ekstremal hadisələrin məlumatları ilə yoxlanılıb.

Məsələn, 2020-ci ilin əvvəllərində Sibirdə qeydə alınmış rekord isti hava hadisəsi, böyük meşə yanğınlarına və permafrostun əriməsinə səbəb olmuşdu. AI proqnozları bu cür hadisələrdə temperaturun həddindən artıq yüksək olacağını az qiymətləndirirdi. (Digər bir tədqiqatda isə qeyd olunub ki, qlobal istiləşmə bu hadisənin baş vermə ehtimalını 600 dəfə artırmışdı.) AI həmçinin ekstremal külək və rekord soyuq hadisələrini də ənənəvi modellərdən daha az dəqiq proqnozlaşdıra bilir. Bunun səbəbi isə AI-nin onilliklər boyu keçmiş məlumatlara əsaslanaraq təlim almasındadır.

“AI bugünkü hava şəraitindən sabaha hansı hava şəraiti ola biləcəyini müəyyən etməyə çalışır”, — deyə Engelke izah edir. “Bu modellər əsasən keçmişdə baş vermiş hadisələri təkrarlayır. Lakin ekstremal hadisələr, xüsusilə rekord səviyyəli olanlar keçmişdə müşahidə olunmayıb. Təlim məlumatlarında belə hadisələrin olmaması AI-nin onları proqnozlaşdırmasını demək olar ki, qeyri-mümkün edir.”

Tədqiqat bir il əvvəl aparılan modelləri əhatə etdiyindən, bu vaxtdan etibarən bəzi AI modelləri bir neçə nəticəni proqnozlaşdıran ehtimal modellərini də əlavə edərək inkişaf etdirilib. Lakin əsas problem hələ də qalmaqdadır, çünki AI modelləri hələ də keçmiş məlumatlara əsaslanır. Ənənəvi fizika əsaslı proqnozlaşdırma isə fiziki dünyanı təmsil edən mürəkkəb riyazi modellərdən istifadə edir və yeni şəraitə daha asanlıqla uyğunlaşa bilir. (Ənənəvi modellər də ekstremal hadisələri tam dəqiq proqnozlaşdıra bilməsələr də, AI-dən daha yaxşı nəticələr göstərirlər.)

Adi hava şəraiti və ya keçmiş hadisələrdən çox fərqli olmayan ekstremal hadisələr üçün isə AI ənənəvi modellərdən daha uğurlu nəticələr verir. Məsələn, bu il Nvidia tərəfindən təqdim olunan AI əsaslı Atlas proqnozlaşdırma modeli, tədqiqat çərçivəsində öyrənilməmiş bir hadisəni — Böyük Britaniyanı ciddi şəkildə təsirə məruz qoymuş Dennis fırtınasını uğurla proqnozlaşdıra bilib.

“Küləyin intensivliyi və təzyiq qradiyentinin vizuallaşdırılması göstərir ki, model həqiqətən də intensiv külək hadisələrini və zərərverici siklonları realistik şəkildə təsvir edə bilir”, — deyə Nvidia-nın iqlim simulyasiyası üzrə tədqiqatlar direktoru Mike Pritchard qeyd edir. AI həmçinin qasırğaların hərəkət trayektoriyasını da dəqiq proqnozlaşdıra bilir. Hazırda hava agentlikləri, The Weather Company kimi hava məlumatları şirkətləri və sığorta şirkətləri tərəfindən ənənəvi modellərlə yanaşı istifadə olunur.

Alimlər isə ən ekstremal hava hadisələrinin proqnozunun dəqiqliyini artırmaq üçün müxtəlif üsullar üzərində işləyirlər. Məsələn, təlim dəstlərinə rekord səviyyəli hadisələrin nə şəkildə ola biləcəyinə dair məlumatlar əlavə etmək mümkündür.