İqtisadiyyat niyə bu qədər qeyri-müəyyən görünür? 5 səbəb

İqtisadiyyatın qeyri-müəyyənliyinə səbəb olan 5 əsas faktor

Jurnalist və iqtisadiyyat üzrə mütəxəssis Aleks Mayyasi özünün yeni kitabında — "Planet Money: Sizin Həyatınızı Şəkliləndirən İqtisadi Qüvvələrə Bələdçilik" — iqtisadiyyatın indiki qeyri-müəyyənliyinə səbəb olan əsas səbəbləri təhlil edir. Mayyasi, həmçinin NPR-in "Planet Money" verilişinin uzunmüddətli müəllifi, "Gastronomics" podkastının aparıcısı və keçmiş "Priceonomics" redaktoru olmaqla yanaşı, "Gastro Obscura" layihəsinin təsisçisidir. Bu layihə iki dəfə "James Beard" mükafatına layiq görülmüş və "The New York Times" bestselleri olmuşdur.

Mayyasinin əsas fikri belədir: İqtisadiyyat statik və mərkəzi nəzarət altında olan bir sistem deyil. O, daim dəyişən, informasiya, texnologiya və insan davranışlarının qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan dinamik bir mexanizmdir.

1. Qiymət etiketləri — dünyanın ən kiçik qəzeti kimi

Məsələn, benzinin qiyməti qalxdığını gördükdə, bu, dünyada baş verən hadisələrin qısa xülasəsini oxumaq kimidir. Bu, Yaxın Şərqdə müharibənin neft ixracına təsir göstərməsi, yay səyahətlərinin artması və ya hər ikisinin nəticəsi ola bilər. Lakin səbəbi dəqiq bilməyə də ehtiyac yoxdur — benzinin qiyməti bütün bu məlumatları birdəqiqi rəqəm şəklində təqdim edir. Qiymətlər informasiya daşıyır və eyni zamanda stimul rolunu oynayır. Yüksək qiymət istehlakçıları benzin istifadəini azaltmağa, şirkətləri isə tədarükü artırmağa həvəsləndirir. Bu mexanizm iqtisadiyyatın "görünməz əlinin" əsasını təşkil edir və heç kimə tam nəzarət etmədən belə mürəkkəb bir sistemin fəaliyyətini təmin edir.

2. Texnologiya işləri yox, tapşırıqları avtomatlaşdırır

1970-ci illərdə banklarda avtomat bankomatların (ATM) istifadəyə verilməsi bank müxzirlərinin işlərini avtomatlaşdırırdı. Lakin bu, bank müxzirlərinin sayının azalmasına səbəb olmadı. Hətta, onilliklər boyunca ABŞ-də bank müxzirləri sayının artdığını müşahidə etdik. Bunun səbəbi ATM-lərin yalnız müəyyən tapşırıqları yerinə yetirməsi idi. Bank müxzirləri isə qalan vaxtlarını kredit kartları və maliyyə məsləhətçiləri təklif etməyə sərf etdilər. ATM-lərin bank şöbələrinin fəaliyyətinin xərclərini azaltması nəticəsində banklar daha çox filial açdı və beləliklə, daha çox müxzirlə işləməyə başladı. Texnologiyanın insanların işlərini avtomatlaşdırdığı hallarda, işlərin birdən-birə yox olması nadir hallarda müşahidə olunur. Daha çox, işin təbiəti dəyişir. Bu keçid dövründə çətinliklər olsa da, yeni imkanlar da yaranır.

3. Mallar ucuzlaşır, xidmətlər isə bahalaşır

1910-cu illərdə detektiv roman müəllifi Aqata Kristi yeni valideyn olduqda, evində xidmətçi və uşaq bakıçısı çalışdırırdı, lakin avtomobilin lüks hesab edildiyini qeyd edirdi. Bu gün isə vəziyyət tamamilə fərqlidir: çoxlu insanlar avtomobilə sahibdir, lakin evində xidmətçi saxlayanlar nadir hallarda müşahidə olunur. Bu, iqtisadiyyatda müşahidə olunan vacib bir tendensiyadır. Malların istehsalında texnoloji irəliləyişlər nəticəsində onların qiyməti ucuzlaşır, lakin xidmətlərdə (məsələn, şəxsi xidmətlər, təhsil, sağlamlıq xidmətləri) isə qiymətlər yüksəlir. Bunun səbəbi xidmətlərin avtomatlaşdırılmasının daha çətin olması və insan əməyinə olan tələbin artmasıdır.

4. Qlobal ticarətin faydaları və riskləri

Qlobal ticarət iqtisadiyyatın inkişafına böyük töhfə verir, lakin eyni zamanda müəyyən risklər də daşıyır. Məsələn, pandemiya dövründə təchizat zəncirlərinin pozulması, bir çox ölkədə məhsulların çatışmazlığına səbəb oldu. Bu, qiymətlərin qalxmasına və iqtisadiyyatın qeyri-müəyyənliyinə gətirib çıxardı. Lakin qlobal ticarət eyni zamanda müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatlarının bir-birinə olan asılılığını da artırır. Bu, həm müsbət, həm də mənfi təsirlər yarada bilər.

5. İqtisadiyyatın qeyri-müəyyənliyinə səbəb olan digər amillər

İqtisadiyyatın qeyri-müəyyənliyinə səbəb olan digər amillər arasında aşağıdakılar da yer alır:

• Mərkəzi bankların siyasəti: Mərkəzi bankların faiz dərəcələrini dəyişməsi iqtisadiyyata böyük təsir göstərir. Məsələn, faiz dərəcələrinin artırılması borc almağı bahalaşdırır və iqtisadi aktivliyi azaldır.
• Siyasi qeyri-stabillik: Siyasi böhranlar və müharibələr iqtisadiyyatda qeyri-müəyyənliyə səbəb olur. İnvestorlar risklərdən qaçır və iqtisadiyyatın inkişafını ləngidir.
• İqlim dəyişikliyi: İqlim dəyişikliyi kənd təsərrüfatı, enerji və digər sənaye sahələrinə təsir göstərir. Bu da iqtisadiyyatın qeyri-müəyyənliyini artırır.

Nəticə

Aleks Mayyasinin analizinə görə, iqtisadiyyatın qeyri-müəyyənliyi onun dinamik və daim dəyişən təbiətindən irəli gəlir. Bu prosesdə informasiya, texnologiya və insan davranışları əsas rol oynayır. İqtisadiyyatın necə fəaliyyət göstərdiyini başa düşmək, onun qeyri-müəyyənliklərinə qarşı daha hazırlıqlı olmağa kömək edir.

"İqtisadiyyat heç vaxt statik deyil. O, daim dəyişir və bu dəyişikliklər iqtisadiyyatın gələcək istiqamətini müəyyən edir."