Seçki Tədqiqatlarında İnsan Yerinə AI: Səhvlərin Qaynağı

Axios: AI tərəfindən simulyasiya edilmiş sorğu məlumatları ilə aldanan media orqanı

Geçən ay Axios veb-saytında ABŞ-də ana sağlamlığına dair artan böhran haqqında məqalə dərc etdi. Məqalədə Aaru adlı şirkətin sorğu nəticələri əsas götürülmüşdü. Lakin redaktor qeydində məlumatın düzəliş edildiyini və Aaru-nun AI simulyasiya tədqiqatı şirkəti olduğunu bildirdi. Bu isə məlumatların insanlar tərəfindən deyil, böyük dil modeli tərəfindən yaradıldığını göstərirdi.

“Silicon sampling” – tədqiqat metodunun etikasız tətbiqi

Nyu-York Tayms qəzetində dərc olunan məqalədə Leif Weatherby (Digital Theory Lab direktoru) və Benjamin Recht (Kaliforniya Universiteti, Berkli kompüter elmləri professoru) belə metodun təhlükələrini izah etdilər. Onlar bu praktikanı “silicon sampling” adlandıraraq, onun tədqiqat etibarlılığını zəiflədəcəyini bildirdilər:

“Böyük dil modelləri insan cavablarını təqlid edə bildiyindən, sorğu şirkətləri AI agentlərindən istifadə edərək, ənənəvi sorğulara nisbətən daha ucuz və sürətli şəkildə cavablar yaratmaq imkanı görürlər. Lakin bu metodun əsas problemi odur ki, məlumatlar yalnız real insanların rəylərini əks etdirdiyi təqdirdə dəyərli olur.”

AI ilə simulyasiya edilmiş məlumatların təhlükələri

Ekspertlər qeyd edirlər ki, AI tərəfindən yaradılan məlumatlar:

• İnsan rəylərinin yerini tutmur – AI modellərinin biases-ləri (tərəfliliyi) məlumatlara təsir edir;
• Siyasi və ictimai rəyləri təhrif edir – AI tərəfindən yaradılan məlumatlar real ictimai rəyləri əks etdirmir;
• Statistik etibarlılığı azaldır – AI tərəfindən simulyasiya edilmiş məlumatlar tədqiqat nəticələrinin keyfiyyətini aşağı salır.

Tədqiqat metodlarında AI-dən düzgün istifadə

Northeastern Universitetinin 2025-ci ildə dərc etdiyi tədqiqatda göstərilir ki, AI ilə simulyasiya edilmiş məlumatlar siyasət məsələlərində etibarlı deyil. Araşdırma nəticələrinə görə:

“AI modelləri mürəkkəb rəyləri düzgün şəkildə təqlid edə bilmir, xüsusilə də məlumatların təlimindəki biases-lər səbəbindən qrupları stereotip şəklində göstərir.”

Jamie Cummins (Bern Universiteti psixologiya üzrə postdoktorant) tərəfindən hazırlanmış digər tədqiqatda isə göstərilir ki, AI ilə simulyasiya edilmiş məlumatların keyfiyyəti çoxsaylı analitik qərarlardan asılıdır. Hətta kiçik dəyişikliklər məlumatların real insan məlumatları ilə uyğunluğunu ciddi şəkildə dəyişdirə bilir.

Nəticə: AI-nin tədqiqatlarda düzgün tətbiqi vacibdir

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, AI tədqiqatlarda istifadə oluna bilər, lakin:

• İnsan cavabları əsas götürülməlidir – AI yalnız tədqiqat dizaynını yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunmalıdır;
• İctimai rəylərin təhrif olunmaması üçün AI tərəfindən simulyasiya edilmiş məlumatlardan istifadə edilməməlidir;
• Etik standartlara əməl olunmalıdır – tədqiqat nəticələrinin etibarlılığına zərər verməmək üçün.

Axios-un hadisəsi media orqanlarının AI-dən istifadə edərkən diqqətli olmalarının vacibliyini bir daha sübut etdi.