İqlim dəyişikliyi dövründə daşqınları monitorinq etmək üçün peyklərdən istifadə: müasir texnologiyalar və perspektivlər

Dünyada daşqınların monitorinqi: səbəblər və vacibliyi

İqlim dəyişikliyi nəticəsində daşqın hadisələrinin sayı və intensivliyi artır. Bu proseslər Yer kürəsinin su hövzələrinin tarazlığını pozur və insan həyatına ciddi təhlükə yaradır. Dünyada yaşayan əhalinin yarıdan çoxu su hövzələrindən 3 kilometr məsafədə yerləşir. Normalda mövsümi daşqınlar torpaq və bitkilər üçün faydalı olur, lakin ekstremal daşqınlar isə əks təsir göstərir. Bu səbəbdən Yer səthindəki suların davamlı monitorinqi zəruridir. Bu proses vasitəsilə təhlükələrin əvvəlcədən müəyyən edilməsi, risklərin qiymətləndirilməsi və ən çox təhlükəyə məruz qalan ərazilərdə müdafiə tədbirlərinin həyata keçirilməsi mümkün olur.

Peyklərdən istifadə etməyin üstünlükləri

Daşqınların izlənilməsi üçün peyklərdən istifadə geniş ərazilərin monitorinqinə imkan verir. Bu texnologiya sayəsində böyük ərazilərdə su səviyyəsinin dəyişməsi, zərər çəkmiş ərazilər və hadisənin dinamikası haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Yerüstü sensorlar, məsələn, çay ölçən stansiyalar, qiymətli məlumatlar verirlər, lakin onlar coğrafi cəhətdən məhduddur və böyük daşqınlar zamanı fəaliyyətini dayandıra bilərlər. Bir peykdən keçən məlumat isə bütöv bir çay hövzəsinin monitorinqinə imkan verir.

Peyk monitorinqinin inkişaf tarixi

Yer səthindəki suların peyklər vasitəsilə monitorinqi 1970-ci illərdə başlamışdır. Landsat 1 peyki 1973-cü ildə Missisipi çayının daşqını haqqında ilk kosmik xəritəni yaratmışdır. 2000-ci illərin əvvəllərində isə NASA-nın MODIS sensorları gündəlik olaraq qlobal monitorinqə başlamışdır. Hal-hazırda isə Avropa İttifaqının Copernicus Təcili İdarəetmə Xidməti və NOAA-nın VIIRS sistemləri daşqınların izlənilməsi üçün istifadə olunur.

Üç əsas peyk sensoru növü

• Multispektral sensorlar: Günəş işığını və istiliyi qeydə alır. Optik və termal sensorlar bu qrupa daxildir.
• Mikrodalğa sensorları: Buludlu və gecə şəraitində fəaliyyət göstərir, lakin həll etmə və örtük arasında kompromis tələb edir. Bu qrupa SAR, passiv mikrodalğa radiometrləri və GNSS Reflektometriya daxildir.
• Altimetrik sensorlar: Su səthinin yüksək dəqiqliklə ölçülməsinə imkan verir, lakin dar zonalarda fəaliyyət göstərir.

Gələcək perspektivlər

Peyk texnologiyalarının daşqınların proqnozlaşdırılmasında rolu getdikcə artır. Yeni layihələr və sensorlar bu sahədə daha dəqiqlik və operativlik təmin edəcək. Bu isə insan həyatının və iqtisadiyyatın qorunması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

"Peyklərdən istifadə etməklə böyük ərazilərdə daşqınların izlənilməsi və proqnozlaşdırılması mümkün olur. Bu isə təhlükələrin qarşısının alınmasında və zərərin minimuma endirilməsində böyük rol oynayır."