İran müharibəsi: 5 əsas sual və cavabları

Müharibənin səbəbləri və cari vəziyyət

ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi səkkiz həftədən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, münaqişənin səbəbləri və gələcək perspektivləri hələ də aydın deyil. Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçirilən danışıqların uğursuzluğuna görə münaqişənin sonu görünmür. ABŞ prezidenti Donald Tramp İran haqqında sosial şəbəkədəki çıxışında, "Heç kim İranın kim tərəfindən idarə olunduğunu bilmir, hətta onlar da. Bizdə bütün kartlar var, onlarda isə heç nə yox" demişdi.

Vox-un baş xarici siyasət müxbiri Joshua Keating oxucuların suallarına cavab verərək, İranla bağlı ən aktual məsələləri açıqlayır.

1. İranın nüvə proqramı: müharibənin əsas səbəbi?

Sağçılar İranın nüvə silahından istifadə edə biləcəyindən qorxaraq, İranın nüvə proqramına qarşı hücuma dəstək verirlər. Lakin İranın nüvə proqramı haqqında real vəziyyət nədir?

İranın təxminən 400 kiloqram yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı var ki, bu da nəzəri olaraq 10-11 nüvə silahının istehsalı üçün kifayət edə bilər. İran rəsmi olaraq nüvə silahı istehsal etmək niyyətində olmadığını bildirmiş, Ali lider Əli Xamenei isə nüvə silahlarına qarşı fətva vermişdi. Lakin İranın bu səviyyədə zənginləşdirdiyi uranın mülki istifadə üçün heç bir mənası yoxdur.

Eyni zamanda, İranın nüvə proqramının əsas məqsədi, qərb ölkələri ilə danışıqlar zamanı əlavə təzyiq və qorxu vasitəsi kimi istifadə etmək ola bilər. Bu, İranın ciddi hesablama səhvi idi. Hazırda İranın bu materialı yeraltı saxladığı məlumdur. ABŞ və ya İsrail tərəfindən nüvə obyektlərinin bombalanmasından sonra İranın nüvə silahı istehsal etmək motivləri daha da artmışdır.

2. Hürmüz boğazının bağlanması: nə qədər mümkündür?

Hürmüz boğazının tamamilə və ya qismən bağlanması məsələsi münaqişənin gedişatından asılıdır. Trampın keçən həftə atdığı addım, boğazın açılması üçün hərbi əməliyyatların başladılmasına maraq göstərmədiyini, ya da regiona daha çox hərbi qüvvələrin gətirilməsini gözlədiyini göstərir.

Hər iki tərəfin iqtisadi maraqları boğazın açılmasına səbəb ola bilər. Lakin İranın adversarilərinə daha çox ziyan vurmaq üçün boğazın bağlanması daha çox maraq dairəsində ola bilər.

Digər vacib suallar və cavabları:

3. İranın liderliyindəki qeyri-müəyyənlik: müharibənin gedişatını necə təsir edir?

Trampın İran haqqında dediyi kimi, "Heç kim İranın kim tərəfindən idarə olunduğunu bilmir, hətta onlar da." Bu qeyri-müəyyənlik müharibənin gedişatını çətinləşdirir. İranın daxili siyasi mübarizələri və liderlik dəyişiklikləri, qərarların qəbulunu və müharibənin nəticəsini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.

4. Müharibənin regional təsirləri: digər ölkələr nə qədər təsirlənəcək?

İranla müharibənin regionda genişmiqyaslı təsirləri ola bilər. Ərəb ölkələri, Türkiyə, Rusiya və Çin kimi regional və beynəlxalq aktörlər müharibənin gedişatından və nəticəsindən təsirlənəcəklər. İranın tərəfdarları olan qrupların aktivləşməsi, neft bazarının qeyri-sabitliyi və iqtisadi əlaqələrin pozulması regional sabitliyi təhlükə altına sala bilər.

5. Müharibənin sonu nə vaxt gözlənilir?

Müharibənin sonu haqqında dəqiq proqnoz vermək çətindir. Lakin hər iki tərəfin iqtisadi və siyasi maraqları nəzərə alındıqda, danışıqların bərpası və müharibənin sona çatması ehtimalı mövcuddur. Bununla belə, müharibənin davam etməsi və regional münaqişələrin genişlənməsi də mümkündür.

Nəticə

İran müharibəsi regionda və beynəlxalq səviyyədə ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Müharibənin səbəbləri, gedişatı və nəticəsi haqqında suallar hələ də aktuallığını qoruyur. Danışıqların bərpası və müharibənin sona çatması üçün hər iki tərəfin konstruktiv mövqe nümayiş etdirməsi vacibdir.