PFAS nədir və necə yayılır?
Per- və polifloroalkil maddələr (PFAS), yəni ‘ölümsüz kimyəvi maddələr’, 1940-cı illərdən bəri sənaye məhsullarının qeyri-yapışqan, suya davamlı və ləkəyə qarşı xüsusiyyətlərini artırmaq üçün istifadə olunur. Lakin bu maddələr təbiətdə çox uzun müddət qalaraq hava, su, torpaq və hətta canlı orqanizmlərə daxil olur.
Tədqiqatlar göstərir ki, PFAS immunitet sisteminə zərər verə, uşaqlarda inkişaf gecikmələrinə səbəb ola və bəzi xərçəng növlərinin yaranmasına təsir göstərə bilir. Bu səbəbdən alimlər və sənaye müəssisələri yeni növ PFAS-lar yaradırlar, lakin onların təbiətdəki davranışları hələ tam öyrənilməyib.
Alimlərin PFAS-a qarşı mübarizəsi
PFAS-ları tədqiq etmək üçün alimlər müxtəlif metodlardan istifadə edirlər. Məsələn, Grace van Deelen öz məqaləsində yeni növ PFAS-ların harada yayıldığını araşdırır. Bu maddələr dərin okeanlardan tutmuş alp buzlaqlarına qədər müxtəlif mühitlərdə tapılır.
Rebecca Owen isə Antarktidanın uzaq ərazilərində PFAS-ların izini tapır. Bu tədqiqatlar göstərir ki, PFAS-lar hətta ən təcrid olunmuş ərazilərdə belə mövcud ola bilir.
PFAS-ları təmizləmək üçün innovativ həllər
PFAS-ları zərərsizləşdirmək üçün alimlər müxtəlif üsullardan istifadə edirlər. Məsələn, Emily Gardner öz məqaləsində xüsusi polimer və günəş işığından istifadə edərək PFAS-ları təmizləmək metodunu təqdim edir. Digər bir yanaşmada isə Saima May Sidik PFAS-lardan istifadə edərək yeraltı suların yenilənmə vaxtını müəyyən etmək metodunu tədqiq edir.
Gələcəkdə PFAS-lara qarşı nə etmək olar?
PFAS-ların ətraf mühitə və insan sağlamlığına təsiri davam etdikcə, alimlər bu ‘ölümsüz kimyəvi maddələrə’ qarşı proaktiv yanaşmalar inkişaf etdirirlər. Onlar PFAS-ları axtarmaq, tədqiq etmək və hətta onların ‘ölümsüz’ xüsusiyyətlərini aradan qaldırmaq üçün yeni metodlar üzərində işləyirlər.
PFAS-lar təbiətdə çox uzun müddət qalaraq insan sağlamlığına ciddi təsir göstərir. Bu səbəbdən alimlər və sənaye müəssisələri bu məsələyə ciddi yanaşmalıdırlar.
Mənbə: Micalizio, C.-S. (2026), The persistence of PFAS, Eos, 107, https://doi.org/10.1029/2026EO260135. 30 aprel 2026-cı ildə dərc olunub.
Əlaqəli xəbərlər
Məlumat Mərkəzləri Qeyri-adi Frekanslar Yayıb? Əhali Narahatlıqlarını Bildirir
As the AI boom trundles along, the data centers powering it have quickly become unwelcome neighbors across the country. Opponents point to a great ran...
ABŞ Milli Elmi Fondu Yer Elmləri üzrə Postdoktorantların Maliyyələşdirilməsini Dayandırdı
Research & Developments is a blog for brief updates that provide context for the flurry of news regarding law and policy changes that impact science a...
Microsoft tədqiqatçıları AI-nin iş yerindəki zəifliyini kəşf etdi: Nəticələr rəhbərləri qane etməyəcək
AI automation is typically exactly what it sounds like: automating tasks — many of which were previously carried out by humans — in an attempt to boos...
Buz örtülərinin hərəkəti və formasının xəritələşdirilməsində yeni istiqamətlər
The retreat of glaciers and ice sheets is expected to have widespread impacts on communities around the world because of its effect on sea levels. Alr...
İqlim dəyişikliyi Himalaylarda bitki örtüyünün yuxarıya doğru hərəkətinə səbəb olur
When it comes to thriving at high elevation, diminutive plants are always a safe bet. And low-lying vegetation is in fact colonizing higher and higher...
Elmi Təkliflərin Gücü: Amerika Geofizika Birliyinin Fəaliyyət Günü
Editors’ Vox is a blog from AGU’s Publications Department. Often times when we think “scientist,” we picture a white lab coat, a pipette. Or, a marine...
Torpaq sürüşmələri Yeni Zelandiyanın ən bahalı təbii fəlakətidir – xərclər sürətlə artır
New evidence from the Natural Hazards Commission – Toka Tū Ake (NHC) shows that landslides are now New Zealand’s most costly natural hazard. New Zeala...
Tramp: Yeni Dərman Ölüləri Dirildə bilir
On Monday, during a routine press event, president Donald Trump casually made an announcement that in any normal White House would have kicked off day...