ABŞ-nin Ay Missiyası: Elon Muskun Rolü və Riskləri

NASA-nın Ay missiyası və SpaceX-in rolu

Elon Musk uzun müddətdir Ay ilə münasibətlərində dəyişkənlik yaşayır. Keçən il Marsı əsas prioritet elan etsə də, indi yenidən Ay missiyasına qayıtmaq üzrədir. Lakin onun şəxsi münasibəti nə qədər dəyişsə də, NASA onun şirkəti SpaceX vasitəsilə Ay səthinə insan endirmək planlarını həyata keçirməyə çalışır.

Artemis missiyasının məqsədi

Artemis II missiyası keçən həftə uğurla başa çatdı və astronavtlar Ay ətrafında dövr edən ilk ekipaj olaraq tarixə keçdi. Lakin bu missiyanın əsas hədəfi Ay səthinə enmək deyil. NASA 2028-ci ilə qədər astronavtların Ay səthinə enməsini planlaşdırır. Bu, 1972-ci ildən bəri ilk dəfə insanın Ayda addım atması olacaq.

Müasir eniş sistemlərinin zəruriliyi

Apollon missiyalarında istifadə olunan eniş sistemləri müasir raketlərlə uyğun gəlmir. Buna görə də NASA, SpaceX ilə müqavilə bağlayaraq yeni nəsil eniş sistemləri yaratmağa başladı. Bu tərəfdaqlıq nəticəsində NASA-nın digər müqavilələri azalsa da, SpaceX-in payı artdı.

SpaceX-in NASA ilə tərəfdaşlığı: fayda və risklər

Washington Postun araşdırmasına görə, SpaceX NASA-dan ümumilikdə 15 milyard dollar dəyərində müqavilə aldı. Bu müqavilələrin dəyəri Artemis proqramının başlaması ilə ikiləndi. Planetary Cəmiyyətinin kosmik siyasət üzrə eksperti Casey Dreier qeyd edir ki, bu tərəfdaqlıq NASA-nın özəl şirkətlərlə işinin nümunəsidir:

"Bu tərəfdaqlıq NASA-nın kosmosa çıxış xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı, etibarlılığı artırdı və yenidən istifadə olunan texnologiyaların inkişafına səbəb oldu."

Təkəlləşmə riski

Lakin bu tərəfdaqlığın mənfi tərəfləri də var. Ekspertlərin fikrincə, SpaceX kosmosa çıxış xərclərini azaltsa da, bu xərcləri NASA ilə bölüşmür. Hətta inflyasiya nəzərə alınsa, NASA hər il eyni xidmətlər üçün daha çox ödəməyə məcbur qalır. SpaceX rəqiblərini məhv etdiyi üçün qiymətləri artırmağa davam edə bilir.

Dreier qeyd edir ki, SpaceX-in nailiyyətləri federal vəsaitlər hesabına əldə edilsə də, bu texnologiyaların hüquqları Muska məxsusdur:

"Musk kosmosa raket buraxışları ilə bağlı demək olar ki, istədiyi hər şeyi edə bilir. Bu, əvvəllər yalnız supergüclərin səlahiyyəti idi. Hökumət siyasəti nəticəsində böyük güc tək bir şəxsin əlində cəmləşib."

NASA-nın maliyyə vəziyyəti

Artemis müqavilələrinin dəyəri son bir ildə artdı. NASA prezidentin büdcə kəsintilərinə qarşı çıxdığından, 24.4 milyard dollarlıq illik büdcə ilə fəaliyyətini davam etdirir. Lakin bu vəziyyət həm missiyanın uğuruna, həm də SpaceX-in dominant mövqeyinə səbəb olur.

Gələcəkdəki təhlükələr

• Qiymət artımı: SpaceX rəqiblərini məhv etdiyi üçün NASA hər il daha çox ödəməyə məcbur qalır.
• Texnoloji asılılıq: NASA-nın kosmosa çıxışda əsas tərəfdaşı SpaceX olduğu üçün digər şirkətlərlə tərəfdaşlıq imkanı azalıb.
• Mərkəzləşmə riski: Federal vəsaitlər hesabına inkişaf etdirilən texnologiyaların hüquqları tək bir şəxsin əlindədir.

Nəticə

NASA-nın Ay missiyası üçün SpaceX ilə tərəfdaşlığı həm innovasiyanın, həm də risklərin artmasına səbəb olur. Bu tərəfdaqlıq nəticəsində kosmosa çıxış xərcləri azalsa da, NASA-nın SpaceX-ə iqtisadi asılılığı artır. Gələcəkdə bu vəziyyətin necə inkişaf edəcəyi isə böyük sual olaraq qalır.