Trampın neft imperializmi İranla ABŞ-ni qarşı-qarşıya qoyur: Körfəz böhranı dərinləşir

ABŞ və İran arasında Körfəzdə yeni gərginlik dalğası

ABŞ və İran arasında Körfəzdəki gərginlik yenidən artmağa başladı. İran hərbi rəhbərliyi, ABŞ qüvvələrinə qarşı 'zəruri tədbirlər' həyata keçirəcəyini açıqladı. Bu addım, regionda yeni sülh danışıqlarının qarşısını almağa başladı.

İran gəmisi ilə bağlı qarşıdurma

Bazar ertəsi İran hərbi donanması, İran bayrağı altında hərəkət edən bir yük gəmisinə atəş açdı və gəmini ələ keçirdi. Bu hadisədən sonra İran, ABŞ qüvvələrinə qarşı cavab tədbirləri həyata keçirəcəyini bildirdi. İran tərəfi, gəminin ABŞ blokadasından keçməyə çalışdığını və bu səbəbdən 'aşkar təcavüz' olduğunu iddia etdi.

İran hərbi sözçüsü, gəminin heyətinin və ailələrinin təhlükəsizliyinin birinci prioritet olduğunu qeyd etdi. Bu hadisələr, Hürmüz boğazı üzərində nəzarət uğrunda mübarizənin kəskinləşməsinə səbəb oldu.

Hürmüz boğazının statusu dəyişir

Hürmüz boğazı, dünyanın neft və təbii qaz ixracatının təxminən 20 faizinin keçdiyi strateji bir su yolu hesab olunur. Fevral ayında ABŞ və İsrailin İran ərazisinə hücumlarından əvvəl bu boğazdan böyük həcmdə enerji daşınması həyata keçirilirdi.

İran, İsrail və Livan arasında 10 günlük atəşkəs müqaviləsinin ardından boğazı yenidən açdığını elan etmişdi. Lakin bu qərar, İsrailin Livana qarşı qeyri-selektiv bombalama kampaniyasını davam etdirməsi səbəbindən dayandırıldı.

Cümə günü İran, ABŞ-nin İran limanlarına giriş-çıxış edən bütün gəmilərə qarşı tətbiq etdiyi blokadanı ləğv etməyincə, boğazın bağlı qalacağını bildirdi. İran parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf, blokadanı 'səfeh və cahil qərar' adlandıraraq, ABŞ-nin atəşkəs müqaviləsini pozduğunu qeyd etdi.

ABŞ və İran arasında qarşılıqlı təhdidlər

Son hadisələrdən sonra İran, Hürmüz boğazından keçməyə çalışan Hindistan bayrağı altında hərəkət edən gəmilərə atəş açdı. ABŞ prezidenti Donald Tramp isə İranla yeni müharibə müqaviləsi imzalamaq üçün boğazın açılmasını tələb etdi. Tramp, İran müqavimət göstərdiyi təqdirdə, mülki infrastruktur hədəfə almaqla müharib cinayətlərinə yol verəcəyini bildirdi.

İran tərəfi isə ABŞ-nin İranın limanlarına qarşı naval blokadasına davam etməsi səbəbindən razılaşmaya gəlmir. Beləliklə, iki ölkə arasında ciddi bir böhran yaşanır.

Gələcək danışıqlar və gərginliyin səbəbləri

CNN-in məlumatına görə, ABŞ-nin vitse-prezidenti JD Vance, bu həftənin sonlarında Pakistana səfər edərək İranla gələcək danışıqlar haqqında müzakirələr aparacaq. Lakin Vance-in effektiv bir danışıqçı olmadığı bildirilir.

ABŞ-nin İranla bağlı siyasətinin nəticələrini qiymətləndirən Braun Universitetinin Klimat Həllləri Laboratoriyasının direktoru və siyasi elmlər professoru Jeff Colgan, ABŞ-nin İranla boğaz üzərində nəzarət uğrunda mübarizədə zəif planlaşdırma və uzunmüddətli nəticələrin nəzərə alınmaması səbəbindən bu vəziyyətə gəldiyini qeyd etdi.

Colgan, Tramp administrasiyasının 'neft imperializmi' siyasətinə qayıtmasını da tənqid etdi. Bu siyasət, İranla yanaşı, Venesuelaya qarşı da son vaxtlarda həyata keçirilən hücumlara səbəb oldu.

1950-ci illərdən bəri İranın neft ticarətinə müdaxilə edən ABŞ, indi də regionda hegemonluğunu qorumağa çalışır. Bu siyasət nəticəsində İran ərazisində 9 aprel tarixinə qədər 3 mindən çox insan həyatını itirdi. İran tərəfi isə artıq 'divara sıxılmış' vəziyyətdə olduğunu bildirir.

Jeff Colgan: "ABŞ-nin İranla bağlı zəif planlaşdırma siyasəti və uzunmüddətli nəticələrin nəzərə alınmaması, regionda indiki gərginliyin əsas səbəbidir. Tramp administrasiyasının 'neft imperializmi' siyasəti isə regionda sabitliyi tamamilə məhv edir."

Nəticə: regionda sabitlik üçün yeni addımlar lazımdır

ABŞ və İran arasında davam edən gərginlik, regionda yeni müharibə təhlükəsini artırır. İranın boğazı bağlı saxlaması və ABŞ-nin blokadasına davam etməsi, qarşıdurmanın həll olunmaz vəziyyətə gəldiyini göstərir. Bu şəraitdə, beynəlxalq ictimaiyyətin müdaxiləsi və yeni danışıqlar mexanizmlərinin tətbiqi vacibdir.