Hoe ingenieurs de wetenschappelijke methode lanceerden

In 1627, een jaar na de dood van de filosoof en staatsman Francis Bacon, verscheen zijn kort maar indringend verhaal The New Atlantis. Het beschrijft hoe een schip van koers raakt en aankomt op het onbekende eiland Bensalem. In het hart van dit eiland staat Salomon’s House, een instituut gewijd aan ‘de kennis van oorzaken en verborgen bewegingen van dingen’ en aan ‘het mogelijk maken van alles’.

Bacons roman belichaamde zijn visie op een wetenschap gebaseerd op scepsis en empirie. Begrip en creatie waren voor hem één en hetzelfde streven. Salomon’s House was geen stoffige studeerkamer vol rariteiten, maar een futuristisch complex met diepe koelcellen, hoge astronomietorens, geluidslaboratoria, machinekamers en optische proefruimtes. Zijn bewoners droegen titels die vandaag nog futuristisch klinken: Kooplieden van Licht, Pioniers, Compilatoren en Interpreters van de Natuur.

Francis Bacon. Public Domain

Ingenieurs als inspiratiebron

Bacon baseerde zijn verhaal niet op fantasie. Hij had waarschijnlijk ingenieurs ontmoet of bestudeerd wiens uitvindingen hem overtuigden dat Salomon’s House werkelijkheid kon worden. Twee namen springen eruit: de Nederlandse ingenieur Cornelis Drebbel en de Franse ingenieur Salomon de Caus. Hun baanbrekende creaties toonden aan dat gestructureerd maken en testen de wereld kon veranderen.

Cornelis Drebbel: pionier van de onderwaterwereld

Drebbel arriveerde rond 1604 in Engeland op uitnodiging van koning James I. Zijn opvallende uitvindingen trokken al snel de aandacht. In de vroege jaren 1620 presenteerde hij een apparaat dat bijna magisch leek: een boot die onder de Theems kon duiken en uren later weer bovenkwam, passagiers vervoerend van Westminster naar Greenwich. Hedendaagse beschrijven noemden buizen die lucht aanvoerden, terwijl latere verslagen suggereerden dat Drebbel chemische methoden had gevonden om zuurstof te regenereren.

Zijn onderwatervaartuig perfectioneerde hij door iteratief te bouwen: elke versie werd getest en aangepast. Andere uitvindingen van Drebbel omvatten een perpetuum mobile aangedreven door warmte en luchtdrukveranderingen, een kwikregulator voor eierenuitbroeding en geavanceerde microscopen.

Salomon de Caus: meester van water en illusie

De Caus, die rond 1611 in Engeland arriveerde, creëerde ingenieuze fonteinen die koninklijke tuinen omtoverden tot spektakels. Bezoekers stonden versteld toen beelden bewogen en vogels zongen in op water aangedreven automaten, terwijl verborgen leidingen en pompen indrukwekkende fonteinen en mythische taferelen aandreven. In 1615 publiceerde hij Les Raisons des Forces Mouvantes, een geïllustreerd handboek over water- en luchtaangedreven apparaten zoals spuitfonteinen, hydraulische orgels en mechanische figuren.

Wat De Caus uniek maakte, was zijn focus op schaal en spektakel. Hij zette oude natuurkundige principes in dienst van hofentertainment, waardoor zijn werk zowel wetenschappelijk als artistiek baanbrekend was.

Van werkplaats naar wetenschappelijke revolutie

De praktische benadering van Drebbel en De Caus weerspiegelde zich in Bacons visie op Salomon’s House. Drebbels luchtdichte onderwatervaartuigen en systematische tests vinden hun echo in de bewegingsstudies en klimaatkamers van het instituut. De Caus’ melodieuze fonteinen en verborgen mechanismen parallellen de akoestische experimenten en optische illusies binnen Salomon’s House. Uit deze hands-on werkplaatsen destilleerde Bacon de overtuiging dat betrouwbare kennis voortkomt uit werken binnen materiële beperkingen, door doorzettingsvermogen, maken en testen.

Op Bensalem beeldde hij zich een hele samenleving in die was georganiseerd rond deze principes.

Een filosofie in wording

Bovendien vormden figuren als Drebbel en De Caus de kern van Bacons opkomende filosofie. In 1620 publiceerde hij Novum Organum, waarin hij traditionele filosofische methoden bekritiseerde en pleitte voor een nieuwe manier om de natuur te onderzoeken. Hij wees op uitvindingen als de boekdrukkunst, buskruit en het kompas als praktische voorbeelden van wetenschappelijke vooruitgang. Deze uitvindingen waren niet alleen technologische doorbraken, maar symboliseerden ook de kracht van empirisch onderzoek en toepasbare kennis.

Voor Bacon waren deze ingenieurs geen loutere uitvoerders van ideeën, maar de architecten van een nieuwe denkwijze. Hun werk toonde aan dat wetenschap niet alleen een theoretische bezigheid was, maar een proces van doen, testen en verbeteren.