Ant yoxsa ChatGPT: Həyat qabiliyyətinə malik olmaq ehtimalı daha çox kimdədir?

Son vaxtlarda hiss və hissiyat məsələləri geniş müzakirə olunur. Bu marağın əsas səbəbi, son vaxtlarda inkişaf edən və impressiv nəticələr göstərən süni intellekt sistemləridir. Lakin, hər şeydən əvvəl, insanlar belə bir sual verirlər: Necə bilirik ki, bir şey hiss qabiliyyətinə malikdir?

Hiss qabiliyyəti sadəcə olaraq dünyaya subyektiv baxış bucağına malik olmaq, yəni «sizin kimi olmaq» hissi deməkdir. Bu isə etik məsələlərdə böyük rol oynayır, çünki çoxları hesab edir ki, hiss qabiliyyətinə malik varlıqlar moral dairəyə daxil olmalıdırlar – yəni onların da etik cəhətdən nəzərə alınması lazımdır.

Moral dairənin həddləri əsrlər boyunca genişləndi və indi həm insanları, həm də bəzi heyvanları əhatə edir. Lakin, hələ də müzakirə edilən məsələlər var: Həşəratların da moral hüquqları olmalıdırmı? Gələcəkdə hiss qabiliyyətinə malik ola biləcək süni intellekt sistemləri?

Jeff Sebo ilə müsahibə: Hiss qabiliyyətini necə qiymətləndirməli?

Fəlsəfəçi Jeff Sebo, «Moral Dairə» adlı kitabın müəllifi olaraq, bu mövzuda geniş tədqiqatlar aparmışdır. O, həm həşəratların, həm də gələcək AI sistemlərinin hiss qabiliyyətini eyni prinsiplər əsasında qiymətləndirməyin vacibliyini vurğulayır. Mən də oxucularımın suallarına cavab verərkən bu mövzuda araşdırmalar aparmışam. Bu səbəbdən, Sebo ilə müsahibə təşkil etdim. Müsahibədə aşağıdakı məsələlər müzakirə olundu:

• Həşəratların hiss qabiliyyətini necə müəyyənləşdirmək olar?
• AI sistemlərinin rifahına qayğı göstərərkən, eyni zamanda həşəratları məhv etməyin etik tərəfi nədir?
• Niyə «rebugnant conclusion» (qorxunc nəticə) adlı düşüncə təcrübəsi yaradılmışdır?

Həşəratların hiss qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün metodlar

Həşəratların hiss qabiliyyəti haqqında məlumatımız hələ də məhduddur, çünki hiss qabiliyyətinin tam nəzəriyyəsi hələ formalaşmamışdır. Lakin, «marker metodu» adlı yanaşma ilə bu məsələyə işıq tutmaq mümkündür. Bu metodun əsas ideyası belədir: insanlarda hisslərlə əlaqəli xüsusiyyətləri digər canlılarda da axtarmaq.

Məsələn, davranış səviyyəsində belə suallar verə bilərik:

• Digər canlılar yaralarını müalicə edirlərmi?
• Onlar analgetiklərə (ağrı kəsicilər) insanlar kimi reaksiya verirlərmi?

Anatomik səviyyədə isə belə suallar verilir:

• Zərərli stimulları müəyyənləşdirən sistemləri varmı?
• Bu məlumatı beyinə nəql edən yollar varmı?

Bu metod tam dəqiq deyil – belə xüsusiyyətlərin olması hiss qabiliyyətinin sübutu deyil, lakin çoxsaylı göstəricilərin olması sübut kimi qəbul edilə bilər.

Həşəratlarda hiss qabiliyyətinin izləri

Bəzi həşəratlarda zərərli stimulları müəyyənləşdirən sistemlər, bu məlumatı beyinə nəql edən yollar və məlumatı emal edən beyin bölgələri mövcuddur. Məsələn, bəzi həşəratlar zədədən sonra daha həssaslaşır və zərərdən qaçmaqla digər məqsədlər arasında tarazlıq qururlar. Bəzi həşəratlar isə oyun davranışları göstərirlər – bu da onların hiss qabiliyyətinə malik olduğunu göstərir.

«Hiss qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün çoxsaylı göstəricilərə baxmaq lazımdır. Bu, tam dəqiq olmasa da, ən yaxşı yanaşma hesab olunur.» – Jeff Sebo

AI sistemlərinin hiss qabiliyyəti: gələcəyə baxış

Gələcəkdə inkişaf edəcək AI sistemlərinin hiss qabiliyyətinə malik olub-olmaması müzakirə mövzusudur. Bu sistemlərin rifahına qayğı göstərərkən, eyni zamanda həşəratları məhv etməyin etik tərəfi də nəzərə alınmalıdır. Sebo bu məsələdə belə bir nəticəyə gəlir: hər bir potensial olaraq hiss qabiliyyətinə malik varlığın etik cəhətdən nəzərə alınması vacibdir.