Hava çirklənməsi: Hansı ölkələr ən böyük itkiyə məruz qalır?

Hava çirklənməsi: Qlobal təhlükə və iqtisadi itkilər

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına əsasən, hər il hava çirklənməsi nəticəsində dünyada təxminən 7 milyon insan həyatını itirir. Ölüm hallarının böyük əksəriyyəti, diametri 2.5 mikrometrdən kiçik olan PM2.5 hissəcikləri səbəb olur. Bu hissəciklər insan ağciyərlərinə və qan dövranına daxil olaraq tənəffüs və ürək-damar sistemi xəstəliklərinə səbəb olur.

Hava çirklənməsinin əsas mənbələri arasında sənaye müəssisələri, gəmilər, avtomobillər və elektrik stansiyaları tərəfindən buraxılan ammonyak (NH₃), azot oksidləri (NOₓ) və kükürd dioksid (SO₂) kimi qazlar da yer alır. Bu qazlar atmosferdə reaksiyaya girərək PM2.5 hissəciklərinin əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Tədqiqat nəticələri: Həyat qurtarmaq və iqtisadi xeyir

ABŞ Ətraf Mühit Mühafizə Agentliyinin (EPA) CMAQ modellemə platforması istifadə edilərək aparılan tədqiqat nəticələrinə görə, Şimal yarımkürəsində emissiyaların 10% azaldılması hər il 513,700 insanın həyatını xilas edə bilər və eyni zamanda 1.2 trilyon dollar iqtisadi xeyir gətirə bilər.

Tədqiqatda ən böyük həyat qurtarma potensialına malik ölkələr:

• Çin – hər il 184,000 həyat;
• Hindistan – hər il 124,000 həyat;
• Avropa və Şimali Amerika – iqtisadi xeyirin ən çox hissəsi bu regionlarda qeydə alınır.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, ammonyak (NH₃) əsasən Çində, azot oksidləri (NOₓ) isə Avropada daha çox zərər verir.

Aqrar sahənin rolu

Aqrar sahə, hissəcikli çirklənmənin əsas mənbələrindən biri hesab olunur. Tədqiqata görə, aqrar sahədə emissiyaların 10% azaldılması nəticəsində hər il 95,000 insanın həyatı qurtarılır və 290 milyard dollar iqtisadi xeyir əldə edilir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri və etik məsələlər

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, müxtəlif regionlarda fərqli metodologiyalar istifadə edildiyindən nəticələrin müqayisəsi zamanı ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bundan əlavə, tədqiqat yalnız PM2.5 ilə əlaqəli ölüm hallarını nəzərə almış, digər çirkləndiricilərdən (məsələn, ozon) qaynaqlanan ölüm hallarını nəzərə almamışdır.

Tədqiqatda həmçinin qeyd olunur ki, həyat dəyərinin müəyyən edilməsi zamanı ölkələrin ÜDM səviyyəsi də nəzərə alınır, bu isə bəzi etik məsələlərin yaranmasına səbəb olur.

"Tədqiqatımız Şimal yarımkürəsində müxtəlif çirkləndiricilərin azaldılması strategiyalarının effektivliyini müqayisə etmək üçün vacib bir baza təqdim edir."

Nəticə: Hava çirklənməsi ilə mübarizənin vacibliyi

Tədqiqat nəticələri göstərir ki, hava çirklənməsi ilə mübarizə həm insan sağlamlığı, həm də iqtisadiyyat üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Çin, Hindistan, Avropa və Şimali Amerika kimi regionlarda emissiyaların azaldılması həyat qurtarmaq və iqtisadi xeyir əldə etmək üçün ən effektiv yol hesab olunur.