Çernobıl faciəsi: Sovet rejiminin texnologiya və şəffaflıq uğursuzluğunun nəticəsi

Tarixdəki ən böyük nüvə fəlakətlərindən biri olan Çernobıl faciəsi, 1986-cı il aprelin 26-da saat 01:23-də baş verdi. Ukraynanın Pripyat şəhəri yaxınlığındakı Çernobıl Atom Elektrik Stansiyasının 4-cü reaktorunda baş verən partlayış və nəticədə yaranan ərimə, milyonlarla insanın həyatını, iqtisadiyyatı və ekosistemi uzun müddət ələ keçirdi.

Bu faciənin səbəbi, təhlükəsizlik testinin uğursuz şəkildə həyata keçirilməsi oldu. Testin məqsədi, elektrik stansiyasının əsas elektrik təchizatını itirməsi halında, növbəti dizel generatorlar işə düşənə qədər soyuducu nasosları fırlanan turbinlərin hərəkət etdirib-etdirə bilməyəcəyini yoxlamaq idi. Lakin bu test əvvəlcə üç dəfə uğursuz nəticələnmişdi. Nəticədə isə həmin gecə tarixdəki ən böyük nüvə qəzasına səbəb oldu.

Sovet rəhbərliyinin təhlükəsizlik haqqında iddiaları

Faciədən əvvəl Sovet rəhbərliyi nüvə stansiyalarının təhlükəsizliyinə dair çoxsaylı iddialarda bulunmuşdu. 1983-cü ildə dövlət tərəfindən dəstəklənən Novosti agentliyi, Sovet alimlərinin radioaktiv sızma ehtimalını hər milyon ildə bir dəfə olduğunu hesabladığını bildirmişdi. 1984-cü ildə isə Elektrik və Elektroenergetika naziri Pyotr Neporojni ölkənin nüvə stansiyalarını "tamamilə təhlükəsiz" adlandırmışdı.

Faciədən cəmi iki ay əvvəl isə Sovet həyat tərzi jurnalında belə bir bəyanat yayılmışdı: "Hətta ən inanılmaz hal baş versə belə, avtomatik idarəetmə və təhlükəsizlik sistemləri reaktorun saniyələr ərzində dayandırılmasını təmin edəcək. Stansiyada həmçinin qəza soyuducu sistemləri və digər mühafizə mexanizmləri mövcuddur."

Faciənin gizlədilməsi cəhdi və nəticələri

Sovet rəhbərliyi əvvəlcə bu faciəni gizlətməyə çalışsa da, hadisədən iki gün sonra İsveçin Forsmark Nüvə Elektrik Stansiyasında işçinin çirkli ayaqqabıları radiasiya sensorlarını aktivləşdirdi. İsveçlilər əvvəlcə öz stansiyalarında sızıntı olduğunu düşünsələr də, küləyin istiqaməti və müəyyən radioaktiv izotopların analizindən sonra Çernobıl mənbəyini müəyyənləşdirdilər.

Çernobılün radioaktiv buludu Belarus, Ukrayna, qərbi Rusiya və Avropanın böyük hissəsini əhatə etdi. İlkin partlayış nəticəsində iki işçi həyatını itirdi, ardınca isə yanğınsöndürənlərdən və fövqəladə hallar işçilərindən ibarət 28 nəfər, növbəti üç ay ərzində kəskin radiasiya zəhərlənməsi nəticəsində həyatını itirdi. Bədənləri o qədər radiasiya ilə dolu idi ki, onlar qurşunla örtülmüş beton qəbirlərdə dəfn edildi.

Texniki səbəblər və insan faktorunun rolu

Nüvə Energetikası İnstitutunun qeyd etdiyi kimi, Çernobıl "ticari nüvə energetikasının tarixində radiasiyadan ölümlərə səbəb olmuş yeganə qəza" hesab olunur. Bu, həm də Sovet dövrünə aid ciddi qüsurlu reaktor dizaynının və insan faktorunun nəticəsi idi.

Çernobılün RBMK-1000 reaktorları — bu ad "reaktor bolşoy moşçnosti kanalny" (yəni yüksək güclü kanallı reaktor) ifadəsinin qısaltmasıdır — sürətli neytronları yavaşlatmaq üçün qrafit və suyun kombinasiyasından istifadə edirdi. Neytronların yavaşlaması, onları parçalanan materiallarla (uran) toqquşduraraq nüvə zəncirvari reaksiyanı davam etdirməyə və nəticədə elektrik istehsalı üçün turbinləri hərəkət etdirən istiliyin əmələ gəlməsinə imkan verirdi.

Lakin bu reaktorların "müsbət boşluq əmsalı" adlanan kritik qüsuru var idi. Bu qüsur nəticəsində soyuducu suyun reaktivliyə təsiri azalırdı və nəticədə qeyri-nəzarət olunan enerji artımlarına səbəb olurdu.

Test başlamazdan əvvəl reaktorun stabil şəkildə 700-1000 meqavat istilik gücündə saxlanılması planlaşdırılırdı. Lakin test zamanı reaktorun gücü qəflətən artdı və nəticədə partlayış baş verdi.

"Çernobıl faciəsi, Sovet dövrünün texnoloji geriliyi, şəffaflıqdan uzaq rəhbərlik stili və təhlükəsizlik sistemlərinin zəifliyinin nəticəsi idi."