AI in psychotherapie: vier niveaus van automatisering in kaart gebracht

AI als hulpmiddel in de behandelkamer

Psychotherapie is van oudsher een menselijk proces: een patiënt die praat, een therapeut die luistert en reageert, en genezing die tot stand komt door woorden. Maar door de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) verandert dit landschap snel. Onderzoekers van de Universiteit van Utah onderzoeken niet of robots therapeuten zullen vervangen, maar hoe AI de therapeut kan ondersteunen.

Een raamwerk voor automatisering in de geestelijke gezondheidszorg

Zac Imel, hoogleraar onderwijspsychologie en hoofdauteur van een nieuwe studie in Current Directions in Psychological Science, benadrukt dat nieuwe technologie zelden vervanging betekent, maar vaak samenwerking: "Het gaat erom hoe AI de expert ondersteunt bij het uitvoeren van zijn werk."

Het team ontwikkelde een raamwerk met vier categorieën die de verschillende niveaus van automatisering in de psychotherapie in kaart brengen. Van eenvoudige chatbots tot volledig autonome AI-therapeuten.

Categorie A: Voorgeschreven systemen

In deze categorie worden vooraf geschreven teksten door chatbots aan patiënten gepresenteerd. De inhoud is door mensen gemaakt, maar de interactie verloopt via een beslissingsboom. Voorbeelden zijn eenvoudige coping-tips of psycho-educatie.

Categorie B: AI die therapeuten evalueert

Hier analyseert AI therapiegesprekken en geeft feedback of beoordelingen aan de therapeut. Denk aan het herkennen van patronen in de gesprekken of het meten van de voortgang van de patiënt.

Categorie C: AI die therapeuten ondersteunt

De AI suggereert interventies, formuleringen of behandelstrategieën, maar de therapeut blijft verantwoordelijk voor de uiteindelijke zorg. Dit kan helpen bij het standaardiseren van behandelingen of het bieden van real-time advies tijdens sessies.

Categorie D: AI die direct therapie biedt

In de meest geavanceerde vorm neemt een autonome AI de rol van therapeut over. Deze AI genereert antwoorden, voert gesprekken en biedt mogelijk zelfs behandelingen aan, al dan niet onder toezicht.

Risico’s en kansen per niveau

Elke categorie kent zowel voordelen als risico’s. Een voorgeschreven chatbot is relatief veilig, maar biedt beperkte functionaliteit. Een volledig autonome AI-therapeut kan meer bieden, maar roept vragen op over verantwoordelijkheid, ethiek en de kwaliteit van de zorg.

Vivek Srikumar, medeauteur en associate professor aan de Kahlert School of Computing, vergelijkt het met zelfrijdende auto’s: "Net zoals auto’s geleidelijk meer automatisering krijgen, kunnen we in de psychotherapie verschillende niveaus van AI-ondersteuning verwachten."

Waarom dit raamwerk belangrijk is

Het team benadrukt dat patiënten en zorginstellingen vaak niet weten welk niveau van automatisering ze gebruiken. Door de verschillende niveaus in kaart te brengen, wordt het mogelijk om de juiste technologie op de juiste plek in te zetten en de risico’s beter te beheersen.

De toekomst van AI in de geestelijke gezondheidszorg

Imel, Srikumar en hun collega Brent Kious, associate professor psychiatrie, zien een toekomst waarin AI een steeds grotere rol speelt, maar altijd in samenwerking met de menselijke therapeut. "Het gaat niet om vervanging, maar om versterking," aldus Imel.

"De geschiedenis leert ons dat nieuwe technologie zelden vervangt, maar vaak ondersteunt. Dit raamwerk helpt om te begrijpen hoe AI de therapeut kan versterken in plaats van te vervangen."