ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti İran müharibəsində uğursuzluğa düçar oldu

ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti İran müharibəsində uğursuzluğa düçar oldu

ABŞ və İsrailin İranla müharibəyə başlamasından iki ay keçməsinə baxmayaraq, münaqişənin həllinə dair heç bir perspektiv yoxdur. Müharibənin davam etməsi həm hərbi, həm də diplomatik yanaşmaların zəifliyini göstərir. Lakin bu münaqişə eyni zamanda ABŞ-nin iqtisadi sanksiyalarının effektivliyinin azaldığını da ortaya qoyur.

ABŞ-nin iqtisadi gücünün azalması

ABŞ uzun müddətdir dünya iqtisadiyyatının və hərbi gücünün mərkəzində durur. Soyuq müharibədən sonra bu mövqeyi daha da möhkəmləndirmişdir. ABŞ-nin hərbi büdcəsi Çininki də daxil olmaqla digər ölkələrdən çoxdur. Bu iqtisadi və hərbi üstünlüyündən istifadə edən ABŞ, xarici siyasət hədəflərinə nail olmaq üçün iqtisadi təzyiqdən istifadə etmişdir. Bu siyasət Şimali Koreyaya qarşı, Rusiyaya qarşı və 1979-cu ildə ABŞ tərəfdar şahı devirən İran İslam İnqilabından sonra isə İranla əlaqələrində tətbiq edilmişdir.

Lakin Çin və digər ölkələrin iqtisadiyyatının inkişafı ilə ABŞ-nin dünya iqtisadiyyatındakı dominant mövqeyi zəifləmişdir. Bu da ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasətinin effektivliyinin azalmasına səbəb olmuşdur. İran müharibəsi isə bu azalmanın ən bariz nümunələrindən biridir.

İranın iqtisadi sanksiyalara qarşı müqaviməti

1979-cu ildən bəri ABŞ və İran arasındakı münasibətlər gərgin olmuşdur. ABŞ İranı cəzalandırma, izolyasiya etmə və məhdudlaşdırma siyasəti yürütmüşdür. Bu siyasət əsasən müxtəlif iqtisadi sanksiyalar vasitəsilə həyata keçirilmişdir. İranın dövlət terrorizmini dəstəkləməsi və nüvə proqramı isə ABŞ-nin əsas səbəblərindən olmuşdur.

2003-cü ildə İranın nüvə proqramının ortaya çıxması ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İranın qarşı sanksiyalar tətbiq etmişdir. Bu sanksiyalar İranın Avropa bank sisteminə çıxışını məhdudlaşdırdı. İran iqtisadiyyatı isə bu sanksiyalardan ciddi şəkildə zərər gördü. Siyasi elm adamı Adam Tarockun qeyd etdiyi kimi, İran "az qazanır, çox itirir" vəziyyətində idi.

2015-ci ildə ABŞ, İran, Avropa İttifaqı ölkələri, Rusiya və Çin arasında imzalanan Birgə Ümumi Fəaliyyət Planı (JCPOA) İranın nüvə proqramına məhdudiyyətlər qoymuş və qarşılığında iqtisadi sanksiyaların ləğv edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bu razılaşma İran iqtisadiyyatına böyük təsir göstərmiş və inflyasiya ilə qida qiymətlərinin artması problemi həll olunmalı idi. Lakin 2018-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Trampın qərarı ilə ABŞ JCPOA-dan çıxdı və İranın qarşı sanksiyalar yenidən tətbiq edildi.

Trampın "maksimal təzyiq" kampaniyası nəticəsində dünyanın digər ölkələri də İranla iqtisadi əlaqələrini kəsdi. Bu isə İran iqtisadiyyatına böyük zərbə vurdu. ABŞ-nin bu addımı digər ölkələr tərəfindən dəstəklənməsə də, İran yenidən nüvə zənginləşdirmə proqramına başladı. 2021-ci ildə isə ABŞ prezidenti Co Bayden İranla yenidən danışıqlara başladı, lakin bu proses hələ də nəticəsiz qalmaqdadır.

Sanksiyaların effektivliyinin azalması

İqtisadi sanksiyaların effektivliyinin azalmasının əsas səbəblərindən biri də dünyanın multiqütbləşməsi prosesidir. Çin, Rusiya və digər ölkələrin iqtisadiyyatının inkişafı ilə ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti artıq əvvəlki qədər təsirli olmur. İran müharibəsi də bu gerçəyi bir daha təsdiqləyir.

ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti əvvəllər müəyyən nəticələr vermişdi, lakin indi bu siyasətin effektivliyi azalmaqdadır. İran isə bu siyasətə qarşı müqavimət göstərməkdə davam edir. Bu isə ABŞ-nin xarici siyasətdə iqtisadi təzyiqdən istifadə etməsinin məhdudiyyətlərini göstərir.

"ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti artıq əvvəlki qədər təsirli deyil. İran müharibəsi bu gerçəyi bir daha təsdiqləyir."

Nəticə

ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti İran müharibəsində uğursuzluğa düçar olmuşdur. Dünyanın multiqütbləşməsi və digər ölkələrin iqtisadiyyatının inkişafı ilə ABŞ-nin iqtisadi təzyiq siyasəti artıq əvvəlki qədər təsirli deyil. İran isə bu siyasətə qarşı müqavimət göstərməkdə davam edir. Bu isə ABŞ-nin xarici siyasətdə iqtisadi təzyiqdən istifadə etməsinin məhdudiyyətlərini göstərir.