ABŞ və İran arasında müharibəsiz, sülhsüz vəziyyət: Gələcəkdəki təhlükələr nədir?

ABŞ və İran arasında gərginlik: Müharibəsiz, sülhsüz vəziyyət

ABŞ-nin vitse-prezidenti C.D. Vens keçən həftə yaxınlarına bildirib ki, İranla danışıqları kəsmək və İran limanlarına blokada elan etmək İran tərəfini "bir neçə gün ərzində təslim olmağa məcbur edə bilər", Financial Times qəzetinə istinadən məlum oldu. Lakin Vens İran tərəfinin son anda danışıqların ikinci mərhələsini boykot edəcəyini öyrəndi. İran nümayəndələri həmin gün Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçiriləcək görüşə gəlməyəcəyini elan etdi.

Prezident Donald Tramp əvvəllər İranla atəşkəs müddəti bitdikdən dərhal sonra "İrana bomba yağdıracağını" bildirsə də, sonradan mövqeyini dəyişdi. Tramp İran liderlərinin "birləşmiş təklif hazırlaması" üçün vaxt verərək bildirdi ki, hücum əmri müvəqqəti dayandırılıb. Axios xəbər verir ki, ABŞ administrasiyası özü də atəşkəsi "3-5 gün daha uzatmağa" hazırdır. Beləliklə, ABŞ və İran arasında nə müharibə, nə də sülh mövcuddur.

ABŞ-nin səhv hesablamaları

ABŞ administrasiyası əvvəllər İranın tez təslim olacağını və minimum itki ilə nəticələnəcəyini düşünürdü. Lakin İranın gözləniləndən daha uzun müqavimət göstərməsi və cavab zərbələri endirməsi ABŞ-ni təəccübləndirdi. Hər nə qədər müharibə dövrünə nisbətən itkilər az olsa da, İran körfəzindəki gərginlik davam edir və dünya iqtisadiyyatına ziyan vurur.

17 iyun tarixində İran qüvvələri Hürmüz boğazında iki konteyner gəmisinə hücum etdi. BMT-nin Dəniz Ticarəti Təşkilatı bildirir ki, hücum nəticəsində bir gəmidə "ciddi ziyan" qeydə alınıb. Bu hadisə İran körfəzindəki gərginliyi daha da artırdı.

Trampın iddiaları və İranın cavabı

Tramp İranın danışıqları boykot etməsinin səbəbini ölkədəki "ciddi parçalanma" ilə əlaqələndirdi. Lakin İran parlamentinin spikeri Məhəmməd Bağır Qalibaf bildirdi ki, blokada atəşkəs müqaviləsini pozur və İran "yeni kartlarını meydana çıxarmağa hazırdır".

Son günlərdə Tramp İranın "hər şeyi", o cümlədən uran zənginləşdirməsini və digər ölkələrdəki müdaxilələrini "pulsuz" təslim etməyə razı olduğunu iddia etdi. Lakin bu, əvvəllər də uğursuzluğa düçar olmuş bir taktika idi. Pakistan vasitəçiləri əvvəlcə ABŞ-İran atəşkəs müqaviləsinin Livan-İsrail atəşkəsini də əhatə edəcəyini bildirmişdi. Tramp isə sonradan Livanın müqavilənin hissəsi olmadığını və İsrailin döyüşməyə davam edəcəyini açıqladı. İran tərəfi isə davam edən döyüşlərin müqavilənin pozulması olduğunu bildirdi. Buna baxmayaraq, Qalibaf danışıqlar üçün Pakistanı ziyarət etdi. Bir neçə gün sonra Tramp Livanda da atəşkəs elan etdi. Blokada məsələsində də eyni ssenari təkrarlanacaq kimi görünür.

Qalibaf ictimaiyyət qarşısında Trampı "yalanlar və hiylələr" ittiham etsə də, danışıqların qapısını açıq saxladı. İran liderləri blokadanın ləğv edilməsi şərtində danışıqlara davam edəcəklərini bildirirlər.

Dünya iqtisadiyyatına təsir

Hürmüz boğazı dünya neft ticarətinin mühüm yoludur. İranın gəmilərə hücumları və blokada dünya bazarlarında neft qiymətlərinin qalxmasına səbəb olur. Bu isə qlobal iqtisadiyyata mənfi təsir göstərir. Ekspertlər İran körfəzindəki gərginliyin davam etməsinin iqtisadiyyata böyük ziyan vura biləcəyini qeyd edirlər.

Gələcəkdəki perspektivlər

ABŞ və İran arasında nə müharibə, nə də sülh mövcuddur. Bu vəziyyət uzun müddət davam edə bilər. İran tərəfi blokadanın ləğv edilməsi şərtində danışıqlara davam etmək istəyir. ABŞ isə İranı daha çox təzyiq altında saxlamağa çalışır. Gələcəkdə tərəflər arasında yeni danışıqlar başlansa da, mövcud gərginliyin həll edilməsi çətin görünür.

"İran tərəfi blokadanın dayandırılması şərtində danışıqlar aparmağa hazırdır. ABŞ isə İranı daha çox təzyiq altında saxlamağa çalışır. Bu isə gərginliyin davam etməsinə səbəb olur."