İnsan Hakimləri Bypassa edən AI: ABŞ Məhkəmələrində Pro Se Məhkəmə İşlərinin Artması

AI dövründə ədalətə çıxış: ABŞ federal məhkəmələrində yeni tendensiya

ABŞ federal məhkəmələrində şəxslərin özlərini müdafiə etməsi (pro se) ilə bağlı məhkəmə işlərinin sayı son illərdə kəskin şəkildə artmışdır. Bu artımın əsas səbəbi kimi isə yapay intellektdən (AI) istifadə göstərilir. Anand V. Shah və Joshua Y. Levy tərəfindən hazırlanan və hələ də nəşr olunmayan tədqiqatda federal məhkəmələrdə AI-nin təsiri ətraflı təhlil edilmişdir.

Tədqiqatın əsas nəticələri

Tədqiqatçılar, 2005-2026-cı illər arasında ABŞ federal məhkəmələrində qeydə alınan 4.5 milyondan çox mülki məhkəmə işini və 46 milyon sənəd qeydini analiz etmişlər. Bu tədqiqat nəticəsində üç əsas nəticəyə gəlinmişdir:

• Pro se məhkəmə işlərinin sayı artır: Uzun müddət 11% səviyyəsində sabit olan pro se məhkəmə işlərinin sayı 2025-ci ildə 16.8%-ə yüksəlmişdir. Bu artım əsasən, standart sənədlərin hazırlanması ilə əlaqəli olan və mürəkkəb hüquqi proseslərdən uzaq olan məhkəmə işlərində müşahidə olunur.
• Məhkəmələrdə yük artır: Pro se məhkəmə işləri daha tez bitmir və məhkəmələrin iş yükünü artırır. Həmçinin, hər bir məhkəmə işində sənədlərin sayı da artmışdır. 2025-ci ildə pro se məhkəmə işlərinin ilk 180 günündə sənədlərin sayı AI dövründən əvvəlki dövrə nisbətən 158% artmışdır.
• AI-dan istifadə faktiki olaraq təsdiqlənir: 2019-2026-cı illər arasında təsadüfi seçilmiş 1,600 məhkəmə sənədinin analizində müəyyən edilmişdir ki, AI tərəfindən yaradılmış mətnlərə malik sənədlərin sayı sıfırdan 2026-cı ildə 18%-dən çoxuna yüksəlmişdir.

AI-nin məhkəmə sisteminə təsiri

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, AI-dan istifadə edən şəxslər daha çox standart sənədlər hazırlamaqla məşğul olurlar. Bu isə məhkəmələrin iş yükünü artırmaqla yanaşı, hakimlərin daha çox vaxt sərf etməsinə səbəb olur. Həmçinin, AI tərəfindən yaradılmış mətnlərin məhkəmə sənədlərində istifadə edilməsi də tədqiqat nəticələrində təsdiqlənmişdir.

«AI dövründə ədalətə çıxış məsələsi çox vacibdir. Pro se məhkəmə işlərinin sayının artması isə məhkəmələrin iş yükünü artırmaqla yanaşı, ədalət sisteminin effektivliyinə də təsir edir.»

Dövlət məhkəmələrində vəziyyət

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu tendensiyanın dövlət məhkəmələrində də müşahidə olunması mümkündür. Lakin bu məsələ ilə bağlı dəqiq məlumatlar hələ də yoxdur.

Bu tədqiqat nəticələri göstərir ki, AI-nin məhkəmə sisteminə təsiri getdikcə artır və bu məsələ ilə bağlı daha çox tədqiqatların aparılması vacibdir.