Proqramçı Alqoritmlərdən Azadlıq Yolunu Necə Tapdı?

San-Fransisko əsilli proqramçı Maks, adi həyat rutininin arxasında gizlənən alqoritmik məhdudiyyətlərdən narahat olaraq, həyatını tamamilə dəyişdirməyə qərar verdi. Onun hekayəsi, 1999-cu ildə çəkilmiş məşhur "Matrix" filmindən fərqli olaraq, real həyatda baş verən bir hadisədir.

Alqoritmlərin Qəfəsi

Maks, tex sənayesində çalışan bir proqramçı olmasına baxmayaraq, həyatının çox hissəsinin alqoritmlər tərəfindən idarə edildiyini hiss etməyə başladı. Sosial mediadan istifadə platformalarına qədər, hər addımını optimallaşdıran sistemlər, onun üçün hər şeyi əvvəlcədən müəyyənləşdirirdi. Bu isə Maksın azad iradəsini sorgulamasına səbəb oldu.

O, The Atlantic jurnalına verdiyi müsahibədə, "Mənim həyatımda çox şey proqramlaşdırılmışdı" deyərək, bu vəziyyətin azad iradə ilə əlaqəsini düşünməyə başladı. Bir dəfə dostları ilə barda oturarkən, ağıllı telefonunda göstərilən yerlərin hamısının kompüter tərəfindən onun maraqlarına görə seçilmiş yerlər olduğunu anladı. Bu isə Maksda dərin bir ekzistensial böhran yaratdı.

Təsadüfün Azadlığı

Proqramçı olan Maks, bu problemi həll etmək üçün özünə məxsus bir yol seçdi. O, sürpriz yerlərə səyahət etmək üçün xüsusi bir tətbiq hazırladı. Bu tətbiqin xüsusiyyəti isə sadə idi: yalnız sürücü gediş yerini bilirdi. Beləliklə, Maks, adi rutindən çıxaraq, tamamilə təsadüfi yerlərə səyahət etməyə başladı.

O, müxtəlif yerləri ziyarət etdi: dərzilərin olduğu barlar, planetariumlar, şəhərin digər tərəfində yerləşən, əvvəlcədən heç eşitmədiyi bowling salonları. Hətta o, yemək yerlərini, aldığı döymələri və dinlədiyi musiqini də təsadüfə buraxdı. Maks, The Atlantic-a verdiyi müsahibədə, "Təsadüfi seçimlər etməklə, mən həqiqətən azadlığı tapdım" dedi.

Karyera və Yaşayış Yerini Alqoritmə Təslim Etmək

2015-ci ildə Maks, rahat Google işindən imtina etdi və tamamilə təsadüfi qərarlar qəbul edən başqa bir alqoritm hazırladı. Bu alqoritm onun hər ay yeni bir şəhərdə yaşamasını təmin etdi. Beləliklə, o, Ho Chi Minh şəhərindən Berlində qədər müxtəlif şəhərlərdə yaşadı.

Lakin bu azadlıq həqiqətən azadlıq olub? Psixologiya professoru Mişel Düqa (Michel Dugas), təsadüfi qərar qəbul etmənin məsuliyyətdən yayınmaq yolu ola biləcəyini bildirdi. Bu isə Maksı çox da narahat etmirdi — ta ki alqoritm onu Şimali Karolinanın bataqlıqlarında yerləşən kiçik bir şəhər olan Vilyamston-a gətirənə qədər.

Gerçək Azadlıq Nədir?

Maks, həyat yoldaşı ilə birlikdə ABŞ-də avtomobil səyahəti zamanı, alqoritm onları tamamilə mənasız bir yerə — Vilyamston şəhərinə gətirdi. Bu isə Maksda yeni bir dərin düşüncə yaratdı. O, The Atlantic-a, "Təsadüfi yaşayarkən çoxlu səs-küy yaradırsan, amma bu səs-küy heç bir istiqamətə yönəlmir" dedi. "Mən anladım ki, təsadüf həqiqətən azadlıq demək deyil."

Mütəxəssislərin Fikri

Mişel Düqa, təsadüfi qərar qəbul etmənin məsuliyyətdən yayınmaq olduğunu bildirsə də, Maks isə bu fikirlə razı deyildi. O, həyatında yeni bir mərhələyə qədəm qoyaraq, artıq təsadüflərə əsaslanan həyat tərzini tərk etdi. Lakin onun bu təcrübəsi, həqiqətən azadlığın nə olduğunu dərindən düşünməyə vadar etdi.

Maksın hekayəsi, müasir dünyada alqoritmlərin həyatımızda oynadığı rolu yenidən düşünməyə dəvət edir. Alqoritmlər həyatımızı asanlaşdırsa da, onlar həqiqətən azadlığımızı məhdudlaşdırmırlarmı? Bu sual hər birimizin cavablandırması vacib olan sualdır.