Ali Məclisdə proporsional seçki sisteminə keçid: ABŞ-də səsvermə hüquqlarını qorumağın yolu

Ali Məhkəmənin səsvermə hüquqlarına zərbəsi: Konqresin cavabı nə olmalıdır?

ABŞ Ali Məhkəməsinin bu həftə 1965-ci il Səsvermə Hüquqları Aktının qalan hissəsini məhv edən qərarı, respublikaçılar tərəfindən idarə olunan ştatlara qara dərili amerikalıları seçki prosesindən kənarlaşdırmaq üçün irqi bölgü aparmağa icazə verir. Bu qərar, çoxmillətli demokratiyanı zəiflətməklə yanaşı, məhkəmənin özünün də legitimliyini itirməsinə səbəb oldu.

Kaliforniya Universitetinin hüquq professoru və seçki hüquqları üzrə mütəxəssis Rik Hasen, bu həftə Louisiana v. Callais işində çıxarılan qərarı "son yüzillikdəki ən zərərli və təhlükəli Ali Məhkəmə qərarlarından biri" adlandırdı. Hasenin tədqiqatları, Hakim Elena Kaganın dissidentində də istifadə edildi. O, demokratların indi "Ali Məhkəmənin özünün reformunu nəzərdən keçirməli olduqlarını" bildirdi, bu qərar qəbul olunana qədər isə belə bir fikrə qarşı çıxdığını qeyd etdi.

"Mən də bu fikirdəyəm. Lakin xüsusilə irqi və siyasi bölgülər məsələsində, demokratların Konqresi və prezidenti növbəti fürsətdə digər vacib bir reform həyata keçirə bilər: ev deputatlarının seçilmə sistemini dəyişmək — tək mandatlı bölgələrdən proporsional təmsilçiliyə keçmək."

Konstitusiya Konqresə nə imkanlar verir?

ABŞ Konstitusiyasının I maddəsi Konqresə federal seçkilərin "zamanını, qaydasını və yerini" müəyyən etmək səlahiyyətini verir. Ştatlar isə Konqres tərəfindən müəyyən edilmiş sərhədlər daxilində seçkiləri təşkil edir. XIX əsrin birinci yarısında Konqres, ştatlara müəyyən səlahiyyətlər verərək öz seçki sistemlərini qurmağa icazə verirdi. Bu sistemlər, nəzərdə tutulmuş deputat sayına uyğun olaraq evə nümayəndələrin seçilməsini təmin edirdi. (Senat isə XX əsrin əvvəllərinə qədər seçilmirdi və bu məsələ burada müzakirə mövzusu deyil.)

Tək mandatlı bölgələr sistemi: mənfi tərəfləri

Bir çox ştatlar tək mandatlı bölgələr sistemini qəbul etdi. Bu sistemə görə, ştatlar konqres bölgələrinə bölünür və hər bölgədən bir deputat seçilir. Bu sistemin bəzi üstünlükləri olsa da — regional müxtəliflik, seçicilərlə birbaşa əlaqə və s. — əsas mənfi tərəfi bölgü (gerrymandering) imkanının olmasıdır.

Gerrymandering termini, 1810-1812-ci illərdə Massaçusetsin qubernatoru olmuş Elbric Cerrinin adından götürülüb. 1810-cu il siyahıyaalınması və hər on ildə bir həyata keçirilən ev deputatlarının yenidən bölgüsü zamanı, Cerrinin partiyasının nümayəndələri, çoxluqlarını qorumaq üçün açıq manipulyasiya olunmuş xəritə çəkdilər. Federalistlərin bu qərara qarşı çıxması nəticəsində, bu praktika Cerrinin adı ilə əlaqələndirildi.

Alternativ sistem: ümumi biletli seçki

Tək mandatlı bölgələrdən başqa, erkən respublika dövründə ev deputatlarının seçilməsi üçün digər bir metod da mövcud idi — ümumi biletli seçki. Bu sistemdə seçicilər, mövcud mandat sayı qədər namizədə səs verirdilər. Ən çox səs toplayan namizədlər isə mandatları qazanırdı.

Lakin bu sistemin də öz mənfi tərəfləri var idi. Birincisi, ştat daxilindəki seçkiləri sadə çoxluq sistemi şəklində transformasiya edirdi. Belə ki, bir partiya, sadə çoxluq qazandığı halda, bütün ştatın deputat mandatlarını qazana bilirdi.

Proportsional sistemə keçid: həll yoluna doğru

Mütəxəssislər, proporsional təmsilçilik sisteminə keçidinin, bölgü praktikasını azaldacağını və müxtəlif siyasi qrupların parlamentdə daha adekvat təmsil olunmasını təmin edəcəyini qeyd edir. Bu isə, çoxmillətli demokratiyanın qorunmasına kömək edəcək əsas addımlardan biri ola bilər.