Antarktikada PFAS-nın gizli yolçuluğu: Qlobal çirklənmənin uzaq qütb izləri

Per- və polifloroalkil maddələr (PFAS), ya da 'əbədi kimyəvi maddələr', 1950-ci illərdən bəri qazan örtükləri, su keçirməyən paltarlar və ləkə tutmayan məhsullarda geniş istifadə olunur. Bu maddələr təbiətdə çox yavaş parçalandığı üçün hava, torpaq, su və hətta canlı orqanizmlərin qanına daxil olur. Hətta Antarktikanın belə təmiz və insan fəaliyyəti ilə az zədələnmiş ərazisində belə PFAS-a təsadüf edilir.

Antarktikanın daxili ərazilərində PFAS-nın yayılması haqqında məlumatlar çox azdır. Lakin Science Advances jurnalında dərc olunan yeni tədqiqat, bu boşluğu doldurmaq üçün 1200 kilometrlik ərazidə — Çin Antarktika stansiyasından (Zhongshan) Antarktika buzlaqlarının ən yüksək nöqtəsi olan Dome A-ya qədər — PFAS-nın yayılmasını araşdırır.

Tədqiqatın metodları və nəticələri

Çin Elmlər Akademiyasının alimləri 39 müxtəlif nöqtədən 1 metr dərinliyindəki qar nümunələri topladılar. Bu nümunələrdə PFAS izləri axtarılırdı. Zhongshan stansiyası yaxınlığında yerləşən Prydz körfəzində isə 1 metr dərinliyindəki qar çuxurundan hər 5 santimetrdə bir nümunə götürüldü. Dome A-da isə 3 metr dərinliyindəki qar çuxurundan hər 10 santimetrdə bir nümunə toplandı. Bu, son onilliklərdə PFAS istifadəsinin tarixini əks etdirirdi.

«Bu buzlaqların zirvəsində PFAS-nın istehsal tarixini görmək çox maraqlıdır.» — Ian Cousins, Stokholm Universiteti, tədqiqat müəlliflərindən biri

Alimlər PFAS-nın Antarktikaya iki əsas yolla gəldiyini müəyyən etdilər: üst atmosfer vasitəsilə və dəniz spreyləri ilə.

• Atmosfer yolu: PFAS, tekstil və kağız məhsullarında istifadə olunan uçuq kimyəvi maddələrin (məsələn, flüorotelomer spirti) günəş işığı və oksidantlar təsirində parçalanması nəticəsində əmələ gəlir. Bu maddələr daha sonra yağıntılarla qar və buzlaqların üstünə düşür.
• Dəniz spreyləri: Dənizdə dalğaların əmələ gətirdiyi köpüklər partladıqda, PFAS ilə zəngin aerosol hissəcikləri yaranır. Bu hissəciklər küləklər vasitəsilə quruya daşınır.

PFAS-nın qlobal yayılması haqqında

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, PFAS-nın belə uzaq ərazilərə daşınması onun çox davamlı olmasından irəli gəlir. Bu, həm hava axınları, həm də dəniz prosesləri ilə asanlıqla yayılmasına səbəb olur. Alimlər, belə nəticəyə gəlirlər ki, PFAS-nın qlobal miqyasda yayılması haqqında daha çox tədqiqat aparmaq vacibdir, çünki bu maddələr təbiətdə çox uzun müddət qalır və ekosistemlərə ciddi ziyan vurur.

Bu tədqiqat, qlobal sənaye fəaliyyətinin təmiz və uzaq ərazilərə necə təsir etdiyini göstərən vacib bir addım hesab olunur. PFAS-nın yayılması haqqında daha çox məlumat əldə etmək, bu zəhərli maddələrin nəzarət altına alınması üçün effektiv strategiyaların hazırlanmasına kömək edəcək.