İbtidai xalqlar iqlim dəyişikliyinin ən çox zərər çəkənləri olsa da, mübarizə üçün ayrılan vəsaitlərdən məhrumdurlar

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) sabiq baş katibi Antonio Quterreş keçən həftə Nyu-Yorkda təşkil olunan BMT-nin İbtidai Xalqlar üzrə Daimi Forumu zamanı dedi: “Amazon meşələrindən Avstraliyaya, Afrikadan Arktikaya qədər siz təbiətin böyük mühafizəçilərisiniz, biodiversitenin canlı kitabxanası və iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizənin liderləridir.” Lakin bu sözlərə baxmayaraq, iqlim böhranına qarşı ayrılan milyardlarla dollarlıq vəsaitlərin ibtidai xalqların icmalarına çatdırılması məsələsində ciddi problemlər mövcuddur.

İqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizə üçün yaradılan çoxsaylı beynəlxalq maliyyə qurumları, əsasən, ibtidai xalqların bu prosesdən faydalanmasına nəzarət etmirlər və ya onların vəsait almasına şərait yaratmırlar. Foruma qatılan ibtidai xalqların nümayəndələri isə öz icmalarının daşqınlar və meşə yanğınları nəticəsində ciddi zərər çəkdiyini bildirərək, hökumətlərdən və beynəlxalq fondlardan birbaşa iqlim maliyyəsinin verilməsini tələb edirlər.

“Bu bizim haqqımızdır” — hüquq müdafiəçilərinin çağırışı

Filippindən olan ibtidai xalqların nümayəndəsi, BMT-nin Daimi Forumu üzrə keçmiş ekspert və Indigenous Peoples Rights International təşkilatının icraçı direktoru Coan Karlinq qeyd edir: “İbtidai xalqların birbaşa maliyyə mənbələrinə çıxış tələbi haqq məsələsidir. BMT-nin İbtidai Xalqların Hüquqları Bəyannaməsində də qeyd edildiyi kimi, tarix boyu ədalətsizliklərə məruz qalan və inkişaf etmək hüququna malik olan bizlər, birbaşa maliyyə mənbələrinə çıxış etmək hüququna malikik.”

“Nə xeyriyyəçilik, nə də imtiyaz istəyirik. Bu bizim haqqımızdır, çünki bu sosial ədalət məsələsidir. Biz iqlim dəyişikliyinin səbəbkarı deyilik, lakin onun nəticələrinə qarşı mübarizə aparmaq üçün vəsaitlərə ehtiyacımız var.”

Maliyyə çatışmazlığı ciddi nəticələrə səbəb olur

Rainforest Foundation Norway təşkilatının apardığı araşdırmaya görə, 2011-2020-ci illərdə torpaq mülkiyyəti və meşələrin idarə edilməsi ilə məşğul olan ibtidai xalqlar və yerli icmalar, iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizə üçün ayrılan qlobal vəsaitlərin 1 faizindən azını almışlar. BMT-nin ibtidai xalqlar üzrə ekspertləri isə onları “yerli icmalar” kateqoriyasına daxil etməməyi tələb edir, çünki bu, onların hüquqlarının pozulmasına səbəb olur.

İqlim dəyişikliyi nəticəsində çoxsaylı ibtidai xalqlar ya evlərini bərpa etmək, ya da qədim torpaqlarından köçmək məcburiyyətində qalırlar. Bu qərarlar isə maliyyə çatışmazlığı və iqlim dəyişikliyindən zərər çəkmiş şəxslərin təzminat alma hüququnu təsdiqləyən beynəlxalq məhkəmə qərarlarına baxmayaraq, daha da çətinləşir.

“Biz meşələri və biodiversiteni qoruyuruq” — Honduradan olan liderin ifadəsi

Hondurasdan olan ibtidai Miskito xalqının nümayəndəsi Debora Sançes qeyd edir: “Biz meşələri və biodiversiteni qoruyuruq. Əgər icmaların hüquqları tanınırsa, onda hər şey davamlı şəkildə inkişaf edə bilər.” Sançes 2021-ci ildə birbaşa iqlim maliyyəsinin artırılması məqsədilə Community Land Rights and Conservation Finance Initiative təşkilatını təsis etmişdir.

Yaşıl İqlim Fondu (Green Climate Fund), Paris Razılaşması çərçivəsində yaradılmış rəsmi qlobal iqlim fondu olsa da, onun 20 milyard dollarlıq portfelindən heç bir ibtidai xalq təşkilatı faydalanmamışdır. Bu barədə Yaşıl İqlim Fondu üzrə ibtidai xalqların məsləhət komitəsinin üzvü, Kadaklan Igorot xalqının nümayəndəsi Helen Maqata bildirir: “Bu fakt heç bir izah tələb etmir.”