Meşə əkilməsi: İqlim dəyişikliyinə qarşı ən effektiv həll yolunun coğrafiyası

Meşələrin coğrafi yerləşməsi iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizədə əsas amil kimi

Yeni tədqiqatlar göstərir ki, meşələrin əkilməsi iqlim dəyişikliyini yavaşlatmaq üçün effektiv yol ola bilər, lakin bu prosesdə əsas amil meşələrin yerləşdiyi coğrafi ərazilərdir. Tropik və subtropik regionlar bu baxımdan ən optimal ərazilər hesab olunur. Bu nəticələr Communications Earth and Environment jurnalında dərc olunmuş tədqiqatda qeyd edilib.

Qeyri-optimallaşdırılmış ərazilərdə meşə əkilməsi istiləşməyə səbəb ola bilər

ETH Sürix Universitetinin doktorantı Nora Fahrenbaxın rəhbərlik etdiyi tədqiqata görə, Alyaska, Sibir və ABŞ-nin böyük hissəsi kimi regionlarda meşə əkilməsi əksinə, istiləşməyə səbəb ola bilər. Fahrenbax bildirir ki, indiyə qədərki yanaşmalar "daha çox meşə — daha çox soyutma" prinsipinə əsaslanırdı, lakin tədqiqat göstərir ki, bu prinsip həmişə doğru deyil:

"Biz bir trilyon ağac əkəcəyik, ya da bir trilyondan çox ağac əkəcəyik və nəticədə daha çox soyutma əldə edəcəyik — bu fikir tamamilə yanlışdır."

Meşələrin yerləşmə strategiyası nə qədər vacibdir?

Tədqiqatçılar üç fərqli meşə əkilməsi senarisi üzrə hesablamalar aparıblar. Birinci senariyə əsasən, 926 milyon hektar ərazidə, əsasən tropiklərdə meşələr əkilib və nəticədə 2100-cü ilə qədər 0.25°C soyutma əldə olunub. İkinci senariyə görə, 894 milyon hektar ərazidə, o cümlədən şimal mülayim və qütb enliklərində meşələr əkilib, nəticədə isə yalnız 0.13°C soyutma əldə olunub. Üçüncü senariyə əsasən isə, yalnız 440 milyon hektar ərazidə, əsasən tropik və subtropiklərdə meşələr əkilib, lakin nəticədə də 0.13°C soyutma əldə olunub.

Bu nəticələr göstərir ki, meşələrin soyutma effektivliyi onların miqdarından çox, yerləşmə yerindən asılıdır.

Meşələrin yerləşməsi yerli və qlobal iqlimə necə təsir edir?

Tədqiqatçılar bütün üç senarini eyni parametrlər əsasında modelləşdiriblər: Ağaclar 2015-ci ildən 2070-ci ilə qədər əkilib, 2100-cü ilə qədər isə sayı sabit saxlanılıb. Meşələrin əkilməsi yalnız yerli temperaturu deyil, həm də dünya üzrə iqlimi dəyişdirə bilir. Tədqiqat nəticələrinə görə, aşağıdakı ərazilərdə meşə əkilməsi ən effektiv nəticələr verə bilər:

• ABŞ-nin şərqi;
• Amazonka;
• Konqo yağış meşələri;
• Çinin şərqi.

Eyni zamanda, Şimal Qütb regionları kimi ərazilərdə meşə əkilməsi çox effektiv olmayacaq. Tədqiqatçılar həmçinin, Atlantik və Hind okeanlarında da meşələrin əkilməsinin səbəb olduğu atmosfer dəyişiklikləri nəticəsində əhəmiyyətli temperatur dəyişikliklərinin qeydə alınıb. Bu isə göstərir ki, meşələrin əkilməsi yalnız yerli deyil, həm də qlobal təsirə malikdir.

Biogeokimyəvi və biogeofiziki təsirlər

Meşələrin iqlimə təsiri iki əsas mexanizm ilə əlaqədardır:

• Biogeokimyəvi təsir: Ağacların atmosferdən karbon udması kimi kimyəvi proseslərlə əlaqədardır.
• Biogeofiziki təsir: Torpaq səthinin dəyişməsi nəticəsində yaranan fiziki nəticələrlə əlaqədardır. Məsələn, qarlı ərazilərdə ağac əkilməsi torpağın albedosunu azaldır, nəticədə yer səthi daha qaranlıq olur və daha çox işıq udur. Bu isə yerli istiləşməyə səbəb olur. Yer səthinin istiləşməsi həm də hava və okean cərəyanlarına təsir göstərir.

Bu iki prosesin birlikdə nəzərdən keçirilməsi, meşələrin əkilməsinin nəticəsində yaranan istiləşmə və ya soyutma effektinin düzgün qiymətləndirilməsi üçün vacibdir.