BMT-nin yerli xalqların hüquqlarının əsas səsi: gələcəkdəki qeyri-müəyyənlik

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Yerli Xalqlar üzrə Daimi Forumunun son iclasında ekoloji fəlakətə qarşı təcili addımlar, strateji mineral layihələrinin dayandırılması və yerli xalqların iqlim layihələrinə maliyyə dəstəyi ilə bağlı çağırışlar edildi. Lakin forumun özü büdcə kəsintiləri, çoxtərəfliçiliyin rədd edilməsi və fəaliyyətinin effektivliyinə dair suallar fonunda mövcudluğunu qorumaqda çətinlik çəkir.

25 illik liderlik: nəticələrdən çox sözlər

25 ildən çoxdur ki, BMT-nin Yerli Xalqlar üzrə Daimi Forumu yerli xalqların hüquqlarını təmsil edən əsas orqandır. Lakin bu status həmişə dövlətlərin və BMT-nin özünün siyasət dəyişikliklərinə səbəb olmur. Forumun effektivliyinə dair suallar isə BMT-də büdcə kəsintiləri, Trampın çoxtərəfliçiliyi rədd etməsi və təşkilatın proseslərinin optimallaşdırılması cəhdləri fonunda daha da kəskinləşir.

Bu qarşılıqlı problemlər forumun və yerli nümayəndələrin gündəmini hələ də marjinal mövqelərə itələmək təhlükəsi yaradır. Forumun sədri, Kanadanın İnuk xalqından olan Aluki Kotierk cümə axşamı Nyu-Yorkda keçirilən iki həftəlik iclasın sonunda dedi: “Bizim üçün iqlim dəyişikliyi uzaq bir təhlükə deyil. Bu, indi yaşanan və insan hüquqları böhranıdır.”

1000-dən çox tövsiyə — lakin nəticə?

Forumun tövsiyələri keçən il yüzlərlə yerli nümayəndə və ekspertlərin müzakirələri və tədqiqatları əsasında hazırlanıb. 1996-cı ildə fəaliyyətə başladığından bəri forum tərəfindən 1000-dən çox tövsiyə verilib. Lakin yerli aktivistlər bu tövsiyələrin çoxunun həyata keçirilmədiyini qeyd edirlər. Hazırda forumun fəaliyyətinin effektivliyini qiymətləndirən yeni “Sistemli Qiymətləndirmə” hesabatı bu problemləri təsdiqləyir.

“Yerli Xalqlar üzrə Daimi Forumun qlobal səviyyədə tanınan və legitim platformaya çevrilməsinə baxmayaraq, dialoq, tövsiyələr və biliklərin praktiki nəticələrə çevrilməsi məsələsində ciddi suallar qalır. Tövsiyələrin sayı artdıqca, onların həyata keçirilməsi, izləmə və məsuliyyət mexanizmləri isə zəifləyir.”

Büdcə çatışmazlığı: fəaliyyətin dayandırılması təhlükəsi

Forum yerli xalqların hüquqları üzrə tövsiyələr hazırlayır, lakin digər BMT strukturları və dünya liderlərinin bu tövsiyələrə münasibəti çox vaxt laqeyd olur. Yerli Xalqlar üzrə BMT Fondu isə tarixinin ən aşağı səviyyəsinə çatmış vəziyyətdədir: 2021-ci ildə 300 mindən çox olan büdcə 2026-cı ildə 50 mindən az səviyyəyə enib. Hazırda fonda yalnız üç BMT üzv dövləti töhfə verir ki, bu da 2006-cı ildəki doqquz dövlətlə müqayisədə kəskin azalma deməkdir.

Büdcə çatışmazlığının səbəblərindən biri də ABŞ və Çin kimi böyük ödənişçilərin gecikmiş ödənişləridir. Kotierk qeyd etdi ki, bu vəziyyət forumun fəaliyyətində kadr azalmalarına, iclasların qısalmasına və tərcümə xidmətlərinin məhdudlaşmasına səbəb olub. Buna baxmayaraq, forum cümə axşamı cəsarətli çağırışlar etdi:

• BMT üzv dövlətlərindən 2027-ci ilə qədər iqlim dəyişikliyinin qarşısını almaq üçün beynəlxalq məhkəmələrin qərarlarını ciddi şəkildə nəzərdən keçirmələrini;
• Yerli xalqların, xüsusilə də əlaqə saxlamayan qəbilələrin torpaqlarını qanunla mühafizə etmələrini tələb etdi.

Forum eyni zamanda nomad həyat sürən yerli toplumların hüquqlarını qorumaq üçün də qanunlar hazırlamağı tövsiyə etdi. Lakin bu tövsiyələrin həyata keçirilməsi üçün lazımi mexanizmlərin olmaması yerli xalqların hüquqlarının qorunması məsələsini daha da mürəkkəbləşdirir.