İqlim dəyişikliyi səbəbindən ağac xəttləri hərəkət edir: bəzi yerlərdə yuxarı, bəzi yerlərdə isə aşağı

Qlobal istiləşmə ilə əlaqədar olaraq, dağlıq ərazilərdə ağac xəttlərinin yuxarıya doğru hərəkət etdiyi qəbul edilən bir faktdır. Belə ki, əvvəllər çox soyuq olan ərazilərdə temperaturun artması ilə birlikdə, ağacların böyüməsi üçün daha əlverişli şərait yaranır. İsveçrənin Qraubünden kantonunda yerləşən İsveçrə Milli Parkında da belə bir dəyişiklik aydın şəkildə müşahidə olunur.

Ağac xəttlərinin hərəkəti müxtəlif ərazilərdə fərqli şəkildə baş verir. Məsələn, Kanadanın Vaterton Gölləri Milli Parkında 1913-cü ildə çəkilmiş şəkillərlə 2007-ci ildə çəkilmiş şəkilləri müqayisə etdikdə, ağac xəttinin yuxarıya doğru hərəkət etdiyi görünür. Eyni şəkildə, ABŞ-nin Montana ştatında yerləşən Qlasyer Milli Parkında da 1912 və 2009-cu illərdə çəkilmiş şəkillərdə Qlasyer buzlağının çəkilməsi və ağac xəttinin yuxarıya doğru hərəkəti aydın şəkildə izlənilir.

Tədqiqatlar yeni məlumatlar ortaya qoydu

Lakin, International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation jurnalında dərc olunan yeni tədqiqat, bu prosesin sadəcə yuxarıya doğru hərəkətlə məhdudlaşmadığını göstərir. 2000-2020-ci illər arasında aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, ağac xəttlərinin 42%-i yuxarıya doğru hərəkət etmiş, lakin 25%-i isə aşağıya doğru hərəkət etmişdir.

İsveçrə Bazel Universitetinin ekoloqu Sabine Rumpf qeyd edir ki, ağac xəttlərinin hərəkəti ilə bağlı aparılan çoxsaylı tədqiqatlar əsasən Şimali Amerika, Avropa və Himalay ərazilərinə yönəldilmişdir. Bu ərazilərdə tədqiqatçılar sahədə ölçmələr aparmaq üçün daha çox imkanlara malik olurlar. Lakin belə tədqiqatlar planetin böyük bir hissəsinin tədqiq edilməməsinə səbəb olur.

"Tədqiqatlar əsasən müəyyən ərazilərdə aparılır. Lakin uzaqdan müşahidə texnologiyalarının inkişafı sayəsində, planetin müxtəlif ərazilərində baş verən dəyişiklikləri dəqiq şəkildə izləmək mümkün olur. Bu isə tədqiqatların daha geniş əraziləri əhatə etməsinə imkan verir."

Tədqiqat metodologiyası

Tədqiqatçılar, 2018-ci ildə hazırlanmış və 250 metr həssasiyyətə malik olan dünya dağ xəritəsindən istifadə etmişlər. Onlar tədqiqatlarında aşağıdakı əraziləri analizə daxil etməmişlər:

• Dağlıq ərazilərdə ağacların az olduğu və ağac xəttinin çox aydın olmadığı yerlər;
• 95%-dən çox ərazisi meşə ilə örtülü olan yerlər, burada ağac xətti çox aydın deyil.

Tədqiqatçılar tərəfindən "müəyyən edilmiş ağac xətti" 3 metr və ya daha hündür ağacların yerləşdiyi ən yüksək sərhəd olaraq müəyyən edilmişdir. Rumpf qeyd edir ki, insan fəaliyyətinin təsiri nəticəsində, ağacların mövcud yerləşdiyi yerlərdən daha yüksək ərazilərdə də böyüməsi mümkündür. Bu səbəbdən tədqiqatçılar hər bir ərazinin potensial ağac xəttini hesablamaq üçün xüsusi modeldən istifadə etmişlər.

Model, hər bir ərazinin böyümə mövsümünün uzunluğu və orta böyümə mövsümü temperaturunu nəzərə almışdır. Tədqiqatçılar belə nəticəyə gəlmişlər ki, əgər bir ərazinin böyümə mövsümü 94 gün və ya daha çox, orta böyümə mövsümü temperaturu isə 6.4°C və ya daha yüksəkdirsə, bu ərazidə ağacların böyüməsi mümkündür. Bu kriteriyaları qarşılayan ərazilər isə meşə örtüyü üçün potensial ərazilər hesab olunur.

Nəticələr və perspektivlər

Tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, iqlim dəyişikliyi ağac xəttlərinin hərəkətinə müxtəlif şəkildə təsir edir. Bəzi ərazilərdə temperaturun artması ilə əlaqədar olaraq ağac xətti yuxarıya doğru hərəkət edir, digər ərazilərdə isə müxtəlif ekoloji amillər səbəbindən aşağıya doğru hərəkət edir. Bu isə ekosistemlərin gələcəkdə necə dəyişəcəyini və bu dəyişikliklərin insan həyatına təsirini daha dəqiq proqnozlaşdırmağa imkan verir.