Təcrübəsiz redaktorlar elmi jurnalları 'pis elmə' çevirirmi?

İngiltərə Tibb Jurnalı böyük geri çəkilməyə məruz qaldı

Elmi ədəbiyyatda qonaq redaktorluq sistemi son illərdə geniş yayılsa da, bu təcrübənin tədqiqatların etibarlılığına təsiri barədə müzakirələr kəskinləşir. Son hadisə isə İngiltərə Tibb Jurnalı nəşriyyat qrupunun Journal of Medical Genetics jurnalının xüsusi buraxılışını kütləvi şəkildə geri çəkməsi oldu.

Geri çəkilmə qərarı jurnal tərəfindən dərc olunan xüsusi buraxılışın, əsasən, immunoterapiya üzrə məqalələrə həsr edildiyi qeyd edildi. Lakin nəşriyyat qrupunun rəsmi bəyanatında bildirildi ki, geri çəkilmənin səbəbi "demək olar ki, bütün məqalələrin peer-review prosesinin etibarsızlığı" olmuşdur.

Qonaq redaktorluq sistemi nədir və nə qədər təhlükəlidir?

Qonaq redaktorlar adətən müəyyən bir mövzu üzrə xüsusi buraxılışların təşkilində iştirak edirlər. Bu prosesdə onlar həm redaktorluq, həm də məsləhətçi funksiyasını yerinə yetirir, lakin bəzi hallarda onların elmi etikaya və standartlara tam uyğunluğunun təmin edilməsi çətinləşir.

Mütəxəssislərin fikrincə, qonaq redaktorluq sistemi aşağıdakı əsas problemlərə səbəb ola bilər:

• Peer-review prosesinin zəifləməsi: Qonaq redaktorlar tərəfindən seçilən ekspertlər tərəfindən aparılan rəy prosesində obyektivliyin azalması riski yüksəkdir.
• Maliyyə və mənfəət motivləri: Bəzi hallarda qonaq redaktorlar tərəfindən təşkil edilən xüsusi buraxılışlar kommersiya məqsədləri daşıyır və bunun nəticəsində elmi keyfiyyət ikinci plana keçirilir.
• Tədqiqatın etibarsızlığı: Qeyri-peşəkar redaktorlar tərəfindən dərc edilən məqalələr elmi ictimaiyyət tərəfindən etibarsız hesab edilə bilər.

Elmi ictimaiyyətin reaksiyası

Bu hadisədən sonra bir çox alim və tədqiqatçılar qonaq redaktorluq sisteminin yenidən nəzərdən keçirilməsi tələbini irəli sürdülər. Bəzi nəşriyyatlar isə artıq bu sistemə qarşı sərt tədbirlər həyata keçirməyə başlayıblar.

"Qonaq redaktorluq sistemi elmi ədəbiyyatın keyfiyyətinə ciddi zərbə vura bilər. Bu səbəbdən nəşriyyatlar tərəfindən daha sərt nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi vacibdir." – Professor Əliyev, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Gələcəkdə nə gözlənilir?

Elmi ictimaiyyətin bu məsələyə münasibəti dəyişdikcə, nəşriyyatlar da qonaq redaktorluq sisteminə qarşı daha sərt standartlar tətbiq etməyə başlayacaqlar. Bu isə tədqiqatların etibarlılığını artırmaqla yanaşı, elmi ictimaiyyətin etibarını qorumağa kömək edəcək.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, qonaq redaktorluq sisteminin tamamilə ləğv edilməsi mümkün olmasa da, onun daha şəffaf və nəzarətli şəkildə təşkil edilməsi vacibdir.