Tijdschriften dreigen speelbal van slechte wetenschap door gastredacteurs

Moeten wetenschappelijke tijdschriften kritischer zijn over gastredacteurs? Die vraag dringt zich op na de recente terugtrekking van een speciale editie van het Journal of Medical Genetics door de British Medical Journal Publishing Group. Het themanummer, gewijd aan kankerimmunotherapie, werd volledig ingetrokken wegens ernstige problemen met de peer review van bijna alle artikelen.

De terugtrekking trok niet alleen aandacht door de omvang ervan, maar ook omdat het een groter probleem blootlegt: de groeiende rol van gastredacteurs in wetenschappelijke tijdschriften. Deze zogeheten special issues worden steeds vaker geassocieerd met risico’s voor de wetenschappelijke integriteit.

Waarom gastredacteurspecials problematisch zijn

Gastredacteurspecials worden vaak georganiseerd door externe experts die zelf onderzoek verrichten in het betreffende vakgebied. Hoewel dit op zich waardevol kan zijn, brengt het ook risico’s met zich mee:

• Beperkte controle: Tijdschriften vertrouwen vaak op de integriteit van de gastredacteur, wat kan leiden tot gebrekkige kwaliteitscontrole.
• Belangenverstrengeling: Gastredacteurs kunnen artikelen selecteren die hun eigen onderzoek of dat van collega’s bevorderen, in plaats van objectieve wetenschap.
• Commerciële druk: Sommige tijdschriften hanteren agressieve werving voor specials om inkomsten te genereren, wat de kwaliteit onder druk zet.

De terugtrekking als wake-upcall

De volledige intrekking van de special editie van het Journal of Medical Genetics is een zeldzaam maar duidelijk voorbeeld van de risico’s. De British Medical Journal gaf in haar terugtrekkingsnota aan dat de peer review in bijna alle gevallen was aangetast. Dit roept vragen op over de huidige praktijken in de wetenschappelijke publicatie-industrie.

"Deze zaak toont aan dat tijdschriften hun processen moeten versterken om de integriteit van hun inhoud te waarborgen. Gastredacteurspecials mogen geen vrijbrief zijn voor slechte wetenschap."

— Onderzoeker in biomedische ethiek

Oplossingen en alternatieven

Om de risico’s te beperken, pleiten experts voor strengere richtlijnen en controles:

• Onafhankelijke peer review: Tijdschriften moeten ervoor zorgen dat artikelen in specials dezelfde strenge beoordeling ondergaan als reguliere publicaties.
• Transparantie: Gastredacteurs moeten hun belangenverstrengeling openbaar maken, net als bij reguliere auteurs.
• Beperking van specials: Sommige tijdschriften overwegen om het aantal specials per jaar te beperken om de kwaliteit te waarborgen.

Ook wordt gesuggereerd dat tijdschriften meer gebruik moeten maken van interne redacteurs in plaats van externe gastredacteurs, om de controle te vergroten.

De toekomst van wetenschappelijke publicaties

De discussie over gastredacteurspecials is niet nieuw, maar de recente gebeurtenissen onderstrepen de noodzaak van verandering. Wetenschappelijke integriteit staat onder druk, en tijdschriften moeten hun processen aanpassen om geloofwaardigheid te behouden. Of de industrie hiertoe bereid is, blijft de vraag.