ABŞ-də ən çox nəzərə alınmayan bərabərsizlik mənbəyi: ailə strukturunun dağılması

ABŞ-də ən ciddi bərabərsizlik mənbələrindən biri gəlir fərqi və ya irqi fərqlər deyil. Ailə strukturunun dağılmasıdır. Bu məsələ isə ən az diqqət çəkən mövzulardan biridir. Libertarian olsam da, ailənin vacibliyini inkar edə bilmirəm.

Amerika Tədqiqatlar Mərkəzinin (AEI) yeni hesabatı bu məsələyə yenidən diqqət çəkdi. Kevin Corinth və Scott Winship tərəfindən redaktə olunan “Fırsatlar ölkəsi: Amerika xəyalını irəlilətmək” adlı hesabat ölkənin qarşılaşdığı əsas problemləri — həyatın bahalığı, iş qüvvəsinin inkişafı, təhsil, cinayət və cəmiyyət həyatının dağılmasını təhlil edir. Müəlliflər mədəniyyət müharibəsi aparmırlar, empirik iqtisadçılardır. Lakin onların ən vacib nəticələrindən biri Amerika ailəsinin dağılması və dövlətin buna necə töhfə verdiyidir.

Ekonomist Robert VerBruggen ailə strukturunun dağılması mövzusunda yazdığı fəsildə qeyd edir ki, 20-ci əsrin ortalarında hər 20 uşaqdan biri evlilikdən kənar doğulurdu. Bu gün isə hər beş uşaqdan ikisi belə vəziyyətdədir. ABŞ-də həmçinin dünyada ən yüksək tək valideynli ailələrdə yaşayan uşaq faizinə malikdir: ölkədə bu göstərici 23%, beynəlxalq orta isə 7% təşkil edir.

VerBruggen milli uzunmüddətli tədqiqatlar əsasında göstərir ki, tam ailədə böyüyən milenialların 40%-i kollec məzunu olub, 77%-i isə orta sinif gəlirinə çatmışdır. Tam ailədə böyüməyənlərdə isə bu göstəricilər cəmi 17% və 57% təşkil edir. Bundan əlavə, digər sosial-iqtisadi amillər nəzərə alınsa belə, tək valideynli ailələrdə böyüyənlər həbs olunmağa iki dəfə çox meyillidirlər.

Tədqiqatlar göstərir ki, tək valideynli ailələrin çox olduğu məhəllələrdə sosial mobilitet aşağıdır, hətta həmin məhəllələrdə yaşayan və tək valideynlə böyüməyən uşaqlar da bu cür təsirə məruz qalırlar.

Bu məsələ artıq bipartizan mövzuya çevrilib. 2013-cü ildə Princeton Universitetinin sosioloqu Sara McLanahan və həmkarları tərəfindən aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, ata mənsubiyyətinin olmaması uşaqların rifahına mənfi təsir göstərir.

Ekonomist Melissa Kearney isə ailənin yoxsulluqdan qoruduğunu sübut edir. İrqi və təhsil səviyyəsindən asılı olmayaraq, evli valideynlər tək valideynli analara nisbətən daha az yoxsulluqla qarşılaşırlar.

Ailə strukturunun dağılması bərabərsiz şəkildə baş verir. Winship və O’Rourke tərəfindən aparılan tədqiqatlar göstərir ki, 1970-ci ildən 2018-ci ilə qədər evlilikdən doğulan uşaqların faizi ümumi olaraq 29% azalıb. Lakin ən aşağı təhsil səviyyəsinə malik qrupda bu azalma 47%, ən yüksək təhsil səviyyəsinə malik qrupda isə cəmi 6% təşkil edib. 1960-cı illərin əvvəllərindən 2010-cu illərin sonuna qədər ən az təhsilli gənc qadınlarda evlilik faizi 46%, ən çox təhsilli gənc qadınlarda isə cəmi 17% azalıb. Bu isə ən az iqtisadi dəstəyə malik olanların tək valideynli ailələrdə yaşama ehtimalının daha yüksək olduğunu göstərir.

Ailə strukturunun sağlamlığı uşaqların böyüməsində və gəlir mobilitetində əsas rol oynayır. Lakin dövlətin ailəni dəstəkləmək üçün həyata keçirdiyi siyasətlərə mənfi yanaşmaq olar. Bəzi hallarda dövlət siyasətləri ailənin dağılmasına səbəb ola bilər.