Tramp Milli Elmi Şuranın Bütün Üzvlərini İşdən Çıxardı: Elmi Müstəqillikə Zərbə

Tramp hökuməti elmi müstəqilliyə son qoydu

ABŞ prezidenti Donald Trampın administrasiyası, Milli Elmi Fondun (NSF) müstəqil idarəetmə orqanı olan Milli Elmi Şuranın bütün üzvlərini işdən çıxardı. NSF-nin təxminən 9 milyard dollarlıq əsas elmi tədqiqat büdcəsinin idarə edilməsi və əsas maliyyələşdirmə qərarlarının qəbulu ilə məşğul olan bu qurum, federal administrasiyadan müstəqil fəaliyyət göstərməli idi. Bu addım, elmi tədqiqatların siyasi təsirlərdən və büdcə tsikllərindən uzaq saxlanılması prinsipinə ciddi zərbə vurur.

Müstəqil elmi məsləhət strukturlarının dağıdılması

Milli Elmi Şuranın ləğvi, federal hökumətin elmi məsləhət strukturlarının sistematik şəkildə dağıdılması kursunun davamıdır. 24 aprel tarixində Prezidentin Kadrlar İdarəsindən göndərilən bildirişdə, şuranın bütün üzvlərinə onların vəzifələrinin ləğv edildiyi bildirildi. Bu məktublarda səbəb göstərilmədi.

"Mən bu hökumətin elmi məsləhət infrastrukturunun sistematik şəkildə dağıdılmasını artan narahatlıqla izlədim və Milli Elmi Şura sadəcə son qurbanıdır."

Willie E. May, ləğv edilmiş şura üzvü, Morgan State Universitetinin tədqiqat və iqtisadi inkişaf üzrə vitse-prezidenti

Reaksiya və tənqidlər

Bu qərara qarşı elmi ictimaiyyət və siyasətçilərdən sərt reaksiyalar gəldi. ABŞ Nümayəndələr Palatasının Elm, Kosmos və Texnologiya Komitəsinin rəhbər üzvü Zoe Lofgren (Kaliforniya ştatından Demokrat) bu addımı "elm və Amerika innovasiyalarına ziyan vuran prezidentin sonuncu axmaqcasına addımı" adlandırdı.

Elmi ictimaiyyətin nümayəndələri isə bu qərarın elmi tədqiqatların müstəqilliyinə ciddi zərbə olduğunu bildirirlər. Union of Concerned Scientists təşkilatının prezidenti və CEO-su Gretchen Goldman bildirib ki, "Yaxın gələcəkdə funksional Milli Elmi Şuranın olmaması ilə qurum müstəqil ekspertlərin rəhbərlik və nəzarətindən məhrum qalacaq, həmçinin ictimaiyyət NSF-nin missiyasını həyata keçirərkən nə etdiyini öyrənə bilməyəcək".

Keçmişdəki kəsintilər və gələcək təkliflər

Bu qərar, ali təhsil və tədqiqat büdcələrinə son bir ildə vurulan zərbələrin ardınca gəldi. Keçən il NSF, 2015-2024-ci illər orta göstəricisindən 51% az vəsait ayırdı və yüzlərlə aktiv qrantı ləğv etdi. May ayında Tramp administrasiyası NSF-nin büdcəsinə 5 milyard dollarlıq kəsinti təklif etdi, lakin bu təklif rədd edildi. 2027-ci il üçün isə prezidentin büdcə təklifində fondun büdcəsinin yarıdan çox azaldılması nəzərdə tutulur.

2026-cı ilin fevralında Milli Elmi Şuranın iclasında NSF rəhbərliyi, qurumun qrant təkliflərinin sayını azaltmaq istədiyini bildirdi. Bundan əlavə, Tramp administrasiyası federal elmi agentliklərdəki digər məsləhət qruplarını da yenidən təşkil etdi: elm agentliklərindəki 152 federal məsləhət komitəsini ləğv etdi, Energetika Departamentinin bütün məsləhət komitələrini birləşdirdi və Ətraf Mühit Mühafizə Agentliyinin tədqiqat ofisini dağıtdı.

Elmi müstəqilliyin sonu?

Müstəqil elmi məsləhət strukturlarının dağıdılması, elmi tədqiqatların siyasi təsirlərdən uzaq saxlanılması prinsipinə ciddi zərbə vurur. Bu addımlar, ABŞ-də elmin inkişafı və innovasiyaların dəstəklənməsi üçün vacib olan şəffaflıq və müstəqillik prinsiplərinə xələl gətirir.