Leiderschap faalt: AI wordt misbruikt als excuus voor ontslagen en reorganisaties

Bedrijven wereldwijd gebruiken kunstmatige intelligentie (AI) steeds vaker als smoes om onpopulaire beslissingen te rechtvaardigen, zoals ontslagen of reorganisaties. Maar deze strategie houdt geen stand onder de loep, zo blijkt uit analyses en ervaringen van werknemers. Het vertrouwen in het management neemt af, ongelijkheid groeit en organisaties lopen het risico op structurele schade aan cultuur en prestaties.

AI als dekmantel voor slecht leiderschap

Volgens Lily Zheng, auteur, spreker en strategisch adviseur, is er een duidelijk patroon: leidinggevenden schuiven beslissingen die eigenlijk voortkomen uit eerdere fouten, druk van investeerders of persoonlijke voorkeuren, af op AI. Bedrijven die tijdens de pandemie massaal personeel aannamen, corrigeren nu stilletjes hun koers. Ze presenteren ontslagen als een ‘AI-gedreven heruitvinding’ in plaats van toe te geven dat hun strategie gebaseerd was op verkeerde aannames.

Zheng:

"Werknemers weten uit ervaring dat de optimistische verhalen over AI en productiviteit die bedrijven verspreiden, niet overeenkomen met de realiteit. Zij ervaren dagelijks dat de beloften leeg zijn."

Vertrouwen daalt, moraal neemt af

Wanneer leidinggevenden ontslagen toeschrijven aan AI-efficiëntie, herkennen werknemers dit als spin of zelfs cynisme. De emotionele impact is groot: vertrouwen en moreel dalen, wat pas later zichtbaar wordt in betrokkenheidscijfers, productiviteitsdata en verloopstatistieken.

Het afschuiven van verantwoordelijkheid op ‘het algoritme’ heeft een verwoestende impact op de bedrijfscultuur. Leidinggevenden ontwijken zo de verantwoordelijkheid voor degenen die hun baan verloren, voor werknemers met een grotere werkdruk en voor stagnatie in carrières. Onderzoek toont aan dat slechts een minderheid van de organisaties daadwerkelijk functies heeft geschrapt omdat AI het werk overneemt. Toch gebruiken veel bedrijven AI als retorisch schild voor bredere bezuinigingen of herstructureringen.

Het gevaar van ‘zelfrijdende’ leiderschapsstijl

Zheng vergelijkt deze trend met de terugkeer naar kantoor na de pandemie. Studies laten zien dat goed ontworpen hybride werkmodelen de productiviteit kunnen behouden of zelfs verhogen, terwijl het verloop – vooral onder vrouwen, mantelzorgers en forenzen – met wel een derde kan dalen. Toch dwongen veel leidinggevenden werknemers terug naar starre kantoorregimes, soms zelfs met digitale surveillance die de productiviteit juist ondermijnt.

Werknemers gingen tijd besteden aan het omzeilen van controles in plaats van aan betekenisvol werk. Zheng waarschuwt dat dezelfde fout nu wordt gemaakt met AI: in plaats van managementpraktijken, meetmethoden en cultuur aan te passen om AI verantwoord in te zetten, gebruiken leidinggevenden het om oude, ineffectieve patronen te handhaven.

Wat is de oplossing?

• Eerlijke communicatie: Geef toe wanneer fouten zijn gemaakt en leg uit hoe AI daadwerkelijk wordt ingezet.
• Verantwoordelijkheid nemen: Leidinggevenden moeten erkennen dat ontslagen en reorganisaties vaak voortkomen uit eigen keuzes, niet uit AI.
• Transparante criteria: Zorg dat beslissingen over automatisering en personeelsbeleid gebaseerd zijn op duidelijke, meetbare data.
• Medewerkers betrekken: Betrek werknemers bij de implementatie van AI om weerstand en wantrouwen te voorkomen.
• Alternatieve strategieën: Investeer in opleiding en omscholing in plaats van alleen in technologie.

Zheng concludeert:

"Leiderschap betekent niet alleen het omarmen van nieuwe technologieën, maar ook het erkennen van de menselijke impact van beslissingen. Wie AI gebruikt om verantwoordelijkheid te ontwijken, ondermijnt niet alleen het vertrouwen, maar ook de toekomstbestendigheid van de organisatie."