Müharibəçilərin 'Etibar' Mənası ABŞ-nin Beynəlxalq Reytinqini Azaldır

ABŞ-dəki müharibə tərəfdarı siyasətçilər 'etibar' anlayışını çox önə çəkirlər. Keçən il dövlət katibi Marko Rubio öz təsdiqlənmə mərasimində bu fəlsəfəni belə təsvir etmişdi: 'Amerikanın qorxutma qabiliyyətinin etibarını bərpa etmək vasitəsilə sülhə nail olmaq.'

Bu cür ritorika sadəcə nəzəriyyədə qalmır. Məsələn, keçmiş prezident Donald Trampın xüsusi qüvvələri Venesuela lideri Nikolas Maduronu həbs etmək məqsədilə göndərməsi zamanı vitse-prezident C.D. Vans belə demişdi: 'Maduro, prezident Trampın dediklərini mənalandırdı.' Müdafiə naziri Pit Heqset isə keçən ay İran haqqında belə bəyanat vermişdi: 'İran, prezident Trampın dediklərini mənalandırmaqda çətinlik çəkir.'

Bu ifadələr, həqiqətdən uzaq bir prezidentin sözlərinə əsaslanır. Trampın Venesuela və İran müdaxilələri arasında Danimarkaya qarşı təhdidləri də var idi. O, Qrenlandiyanın 'asan yolla' ya da 'çətin yolla' ABŞ-yə verilməsini tələb etmişdi. Lakin 20 yanvarda Tramp Qrenlandiya haqqında çıxışında belə demişdi: 'Heç bir geri çəkilmə ola bilməz.' Bir gün sonra isə o, Qrenlandiyada ABŞ-nin hərbi mövcudluğunu genişləndirmək üçün 'gələcək razılaşmanın əsasını' qəbul etdi. Bu hadisə, eləcə də dünyaya qarşı tətbiq olunacaq gömrük rüsumları haqqında təhdidlər tezliklə unuduldu.

Orta Şərqdəki cari gərginlikdə isə Tramp İranın Hörmüz boğazını açması üçün bir neçə dəfə son tarixlər elan etdi. Bu strategiyanın arxasında müəyyən bir məntiq var. 1987-ci ildə nəşr olunmuş 'Sövdələşmə sənəti' adlı kitabında Tramp belə yazmışdı: 'Bəzən bir qədər qəribə davranmaq faydalıdır.' O, beləliklə, qarşı tərəfdə qorxu yaratdıqdan sonra əlverişli alternativlər təklif etməyə məcbur edir. Lakin bu taktika etibar qazanmaqdan çox, sözlərlə həqiqi niyyətlər arasındakı uyğunsuzluğa əsaslanır.

Trampı müdafiə edən konservativ jurnalist Salena Zitonun ifadəsi ilə desək, insanlar Trampı 'ciddi qəbul etməli, lakin hər sözünü hərfi mənada qəbul etməməlidirlər.' Əgər belədirsə, onda niyə 'etibar' mövzusuna bu qədər əhəmiyyət verilir?

Nikson dövründən dərs

Bu problem Trampla məhdudlaşmır. Onillər əvvəl prezident Riçard Nikson və onun xarici siyasət üzrə baş müşaviri Henri Kissincer də 'Amerikanın etibarını qorumaq' mövzusuna çox önəm verirdilər. Onlar eyni zamanda 'dəlilik nəzəriyyəsi'ni də müdafiə edirdilər – bu nəzəriyyəyə görə, qəribə və qeyri-rasional davranış rəqibləri qorxutmaq üçün effektiv yol hesab olunurdu. Bu cür münaqişələr, çox vaxt müharibə tərəfdarlarının logicasında əsas yer tutur.

Müharibə tərəfdarları üçün 'etibar' anlayışı çox vaxt sadəcə 'güclü görünmək' mənasını daşıyır. Bu isə həqiqətən etimadlı olmaqdan çox uzaqdır. Nikson dövründən də göründüyü kimi, 'dəlilik strategiyası' hər zaman uğurlu olmur. Nikson və Kissincer Vyetnam müharibəsinin qazanıla bilməyəcəyini anlayırdılar. Lakin Kissincer belə hesab edirdi ki, 'birdən geri çəkilmək etibar probleminə səbəb ola bilər' – digər dövlətlər ABŞ-nin zəif olduğunu düşünə bilərlər. Buna görə də o, 'prosesin uzadılması' qərarına gəldi. Nikson isə diplomatik təşəbbüslərlə nüvə müharibəsi təhdidləri arasında tərəddüd edərək Şimali Vyetnamın bombalanmasını və Kambocanın gizli işğalını genişləndirdi. Bu addımlar on minlərlə insanın həyatına son qoydu, lakin 'etibar' uğrunda aparılan müharibənin nəticəsi oldu.