Waarheid is niet voor iedereen hetzelfde: wetenschap ontrafelt verdeeldheid over feiten

Waarheid volgens de wetenschap: niet iedereen denkt hetzelfde

Stel je voor: Maria en Peter zijn studenten die laat gaan eten. Peter vraagt Maria of Tom op een feestje is waar ze naartoe willen. Maria zegt dat Tom er is, omdat hij haar dat verteld had. Als ze aankomen, blijkt Tom er niet te zijn. Een eenvoudig scenario, maar de vraag is: was Maria’s antwoord waar of onwaar?

Uit een nieuwe studie van Europese onderzoekers blijkt dat slechts iets meer dan de helft van de deelnemers Maria’s antwoord als onwaar zou bestempelen. Voor hen is waarheid synoniem met feiten: wat correspondeert met de werkelijkheid. Maar een aanzienlijke groep mensen ziet waarheid anders. Zij baseren het op oprechtheid (Maria geloofde echt dat Tom er was) of op logische samenhang (haar antwoord paste binnen haar overtuigingen).

Drie opvattingen over waarheid

De onderzoekers vroegen 200 deelnemers om 24 begrippen te rangschikken op basis van hoe goed ze bij ‘waarheid’ pasten. Zo werden drie hoofdconcepten geïdentificeerd:

• Correspondentie: waarheid als overeenstemming met de werkelijkheid (bijv. feiten, realiteit).
• Coherentie: waarheid als logische samenhang binnen een stelsel van overtuigingen (bijv. rechtvaardiging, redenatie).
• Authenticiteit: waarheid als oprechtheid of eerlijkheid (bijv. eerlijkheid, transparantie).

Hoewel veel deelnemers elementen van alle drie de concepten herkenden, koos een meerderheid (55%) voor correspondentie als de kern van waarheid. Toch bleven de opvattingen niet stabiel: drie maanden later werd dezelfde groep opnieuw getest met het scenario van Maria en Peter.

Waarheid in de praktijk: een verdeeld beeld

Bij de tweede test moesten deelnemers kiezen: was Maria’s antwoord waar of onwaar? Een ‘waar’-antwoord wees op een authenticiteits- of coherentievisie, terwijl ‘onwaar’ duidde op correspondentie met de werkelijkheid. De resultaten waren opvallend:

• 53,13% (68 deelnemers) koos voor ‘onwaar’ (correspondentie met feiten).
• 46,89% (60 deelnemers) koos voor ‘waar’ (authenticiteit of coherentie).

De onderzoekers concluderen dat zelfs binnen één persoon de opvatting over waarheid kan verschuiven. Dit kan verklaren waarom discussies over feiten en meningen in de samenleving zo vaak vastlopen.

"Een ‘waar’-antwoord benadrukt Maria’s oprechtheid of rechtvaardiging op het moment van spreken, terwijl een ‘onwaar’-antwoord een correspondentiebenadering weerspiegelt: waarheid wordt beoordeeld op basis van feitelijke overeenstemming met de werkelijkheid."

Waarom deze bevindingen belangrijk zijn

De studie, gepubliceerd in Cognition, toont aan dat waarheid voor veel mensen niet alleen een kwestie is van feiten, maar ook van intentie en overtuiging. Dit kan gevolgen hebben voor hoe we communiceren, nieuws interpreteren en zelfs juridische beslissingen nemen. Als mensen waarheid op verschillende manieren definiëren, kan dat leiden tot misverstanden en conflicten.

De onderzoekers benadrukken dat hun bevindingen inzicht geven in hoe mensen omgaan met informatie in een tijdperk van desinformatie en polarisatie. Het begrijpen van deze verschillen kan helpen om betere debatten en besluitvorming te bevorderen.