Amerika’nın Enshittification Çağı: Teknoloji ve Hizmetlerin Yozlaşması

Geçtiğimiz hafta Catherine Rampell’in sunduğu Receipts Live programında, Spirit Airlines’in kapanmasının ardından şirketin iflasını memnuniyetle karşıladığımı söyledim. Ancak bu durumu netleştirmek istiyorum.

İnsanların işlerini kaybetmesini istemem. Spirit Airlines’te çalışanların da bu durumdan olumsuz etkilendiğini görmek beni üzüyor. Fakat şirketin kurumsal varlığının sona ermesi, bana umut veriyor. Çünkü Spirit, müşterilerine ve çalışanlarına karşı son derece kötü bir şirketti.

Piyasaların, kötü şirketleri elemine etmesi, Amerika için umut verici bir gelişme. Bugün, iş dünyası, havayolu sektörü, teknoloji şirketleri ve liberal demokrasi arasındaki karmaşık ilişkiyi inceleyeceğiz. Bu yolculuğa birlikte çıkalım.

Enshittification Nedir?

Yazar Cory Doctorow, birkaç yıl önce Amazon’un giderek kötüleşmesini tanımlamak için “enshittification” terimini ortaya attı. Başlangıçta Amazon, “Dünyanın en müşteri odaklı şirketi” olma hedefiyle “Relentless” (Sınırsız) adıyla kuruldu. Günümüzdeyse Amazon, müşterilerine en iyi sonuçları sunmak yerine, reklam bütçelerine göre sıralama yapan bir platforma dönüştü.

Örnek vermek gerekirse: Amazon’da “kedi yatağı” arattığınızda, ilk beş ekranın %50’sinden fazlası reklamlardan oluşuyor. Hatta bazı reklamlar, Amazon’un kendi ürettiği ürünlere ait olabiliyor. Bu durum, platformun müşterilerden çok reklam verenlere hizmet ettiğini gösteriyor.

Doctorow’un teorisine göre, Amazon’un $31 milyar değerindeki reklam işi, şirketin müşterilere en iyi sonuçları sunma hedefini gölgede bıraktı. Artık şirket, müşterilerin en dayanılmaz noktaya kadar tolere edeceği reklam yoğunluğunu artırmaya odaklanıyor.

Piyasaların Gücü ve Monopolleşme

Amazon’un kötüleşmesinin temel nedeni, hem tekel hem de tek alıcı gücüne sahip olması. Şirket, hem müşterilerin hem de satıcıların üzerinde kontrol sahibi. Bu durum, Amazon’un her iki taraftan da rant elde etmesine olanak tanıyor. Müşteriler daha kötü sonuçlarla karşılaşırken, satıcılar da platformun kurallarına uymak zorunda kalıyor.

Doctorow’un teorisi, sadece Amazon için değil, tüm teknoloji dünyası için geçerli. 2024 yılında Financial Times’a verdiği röportajda, enshittification’in dünyanın geri kalanına da yayılacağını öngörüyor:

“Şu anda hepimiz, büyük bir enshittification sürecinin içinde yaşıyoruz.”

Enshittification’in Diğer Örnekleri

Amazon’un yanı sıra, Uber, Google ve sosyal medya platformları da benzer bir sürecin içinde. Örneğin:

• Uber: Başlangıçta taksi sektörünü demokratikleştiren bir yenilik olarak lanse edilen Uber, artık sürücülerin kazançlarını düşüren komisyon oranları ve müşterilere yüksek fiyatlar sunan bir şirket haline geldi.
• Google: Arama sonuçlarında reklamların ve sponsorlu içeriklerin giderek artması, kullanıcı deneyimini olumsuz etkiliyor.
• Sosyal medya: Platformlar, kullanıcı verilerini reklamcılara satarak içerik kalitesini düşürüyor ve manipülasyonlara açık hale geliyor.

Piyasaların ve Düzenleyicilerin Rolü

Enshittification sürecinin durdurulması için düzenleyici kurumların ve tüketicilerin harekete geçmesi gerekiyor. Piyasaların kendi kendini düzenlemesi her zaman mümkün olmayabilir. Bu nedenle, rekabet hukuku ve tüketici hakları konusunda daha sıkı düzenlemeler yapılmalı.

Amerika’nın Spirit Airlines gibi şirketleri elemine etmesi, aslında piyasanın sağlıklı işleyişinin bir göstergesi. Ancak bu sürecin diğer sektörlere de yayılmasını önlemek için daha fazla adım atılması gerekiyor.