De verwording van Amerika: hoe techgiganten en luchtvaartmaatschappijen consumenten uitbuiten

De faillissementsaankondiging van Spirit Airlines vorige week was voor velen een opluchting. Niet omdat werknemers hun baan verloren, maar omdat een bedrijf dat al jarenlang klanten en medewerkers slecht behandelde, eindelijk uit de markt verdween.

Spirit Airlines stond symbool voor een groter probleem: de verwording van bedrijven tot winstmaximalende entiteiten die geen rekening meer houden met hun klanten of werknemers. Een fenomeen dat de Amerikaanse schrijver en activist Cory Doctorow beschrijft als ‘enshittification’ – een proces waarbij bedrijven eerst klantgericht beginnen, maar uiteindelijk alleen nog maar uit zijn op eigen gewin.

Van klantgericht naar klantonvriendelijk

Doctorow introduceerde het begrip ‘enshittification’ om de neergang van Amazon te verklaren. Ooit beloofde het bedrijf ‘de meest klantgerichte onderneming ter wereld’ te worden. Tegenwoordig is Amazon een eindeloze stroom betaalde advertenties, waar de beste plek in de zoekresultaten niet afhangt van kwaliteit, maar van advertentiebudgetten.

Een simpele zoekopdracht naar ‘kattenbedjes’ levert op de eerste pagina bijna uitsluitend advertenties op. Daaronder volgen ‘organische’ resultaten – de beste gok van Amazon wat de klant zoekt. Maar ook die zijn vaak gemanipuleerd. Scroll je verder, dan zie je opnieuw advertenties, soms zelfs dezelfde als eerder. Op de eerste vijf schermen is meer dan de helft van de ruimte gevuld met advertenties of eigen producten van Amazon.

‘Amazon is veranderd van een bedrijf dat klanten wilde helpen naar een machine die zoveel mogelijk advertenties verkoopt, ten koste van de kwaliteit van de zoekresultaten.’

Monopolie en monopsonie: de kern van het probleem

De oorzaak van deze verwording ligt in de monopolie- en monopsoniekrachten die Amazon heeft opgebouwd. Het bedrijf heeft niet alleen controle over de kopers (klanten), maar ook over de verkopers (leveranciers). Dit stelt Amazon in staat om zowel van de ene als de andere kant winst te halen.

In plaats van te streven naar de beste producten voor klanten, richt Amazon zich nu op het maximaliseren van advertentie-inkomsten. Het gevolg? Een platform dat steeds slechter wordt voor consumenten, maar steeds meer winst oplevert voor het bedrijf zelf. Dit proces noemt Doctorow ‘enshittification’ – een neerwaartse spiraal waarbij bedrijven alleen nog maar uit zijn op eigen gewin, ten koste van alles en iedereen.

De gevolgen voor de hele economie

Wat begon bij Amazon, verspreidt zich nu door de hele techsector en daarbuiten. Van sociale media tot luchtvaartmaatschappijen: overal zien we bedrijven die eerst klantgericht waren, maar nu alleen nog maar uit zijn op winstmaximalisatie. De gevolgen zijn duidelijk:

• Kwaliteit van producten en diensten neemt af;
• Prijzen stijgen zonder dat de kwaliteit meegroeit;
• Werknemers worden uitgebuit en klanten genegeerd;
• De economie wordt steeds minder eerlijk en transparant.

De ondergang van Spirit Airlines is slechts het topje van de ijsberg. Het is een symptoom van een groter probleem: een economie waarin bedrijven niet meer dienen, maar heersen.

Is er nog hoop?

Toch is er reden tot hoop. De ondergang van Spirit Airlines laat zien dat de markt uiteindelijk kan ingrijpen als een bedrijf te ver gaat. Ook de groeiende kritiek op techgiganten als Amazon en Google toont aan dat consumenten en regelgevers steeds meer bewust worden van de problemen.

De vraag is echter of deze bewustwording snel genoeg komt. Want als de ‘enshittification’ doorgaat, dreigen niet alleen bedrijven te verworden, maar ook de hele samenleving.