BMT-də Yerli liderlər: Beynəlxalq iqlim məhkəmə qərarlarını icra etmək üçün nə lazımdır?

Beynəlxalq məhkəmələrin qərarları: Sözdən əmələ keçirmək üçün nə lazımdır?

Bu həftə BMT-də keçirilən Yerli Xalqların Daimi Forumunda yerli liderlər və aktivistlər beynəlxalq məhkəmələrin iqlimlə bağlı qərarlarının icrasını təmin etmək üçün yollar müzakirə edirlər. Son bir ildə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və Amerika Dövlətləri Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Məhkəməsi tərəfindən qəbul edilmiş qərarlar dövlətləri iqlim dəyişikliyinə qarşı məsuliyyət daşımağa çağırır. Lakin bu qərarların icrası çox vaxt mümkün olmur.

Məhkəmə qərarları: Sözdən əmələ keçirmək üçün

2023-cü ildə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi iqlim dəyişikliyinə səbəb olan dövlətlərin, xüsusilə kiçik adalarda yaşayan toplumlara verdikləri zərərin məsuliyyətini daşıması lazım olduğunu bildirdi. 2023-cü ilin yayında isə Amerika Dövlətləri Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Məhkəməsi hökumətlərdən fosil yanacaq emissiyalarını azaltmağı və yerli bilikləri iqlim siyasətlərinə daxil etməyi tələb etdi.

Lakin bu qərarlar çox vaxt hökumətlər tərəfindən nəzərə alınmır. Yerli liderlər isə bu qərarların icrasını təmin etmək üçün aktiv şəkildə çalışırlar.

“Bu qərarlar simvolik deyil, güc alətləridir.” — Luisa Castañeda-Quintana, Land is Life təşkilatının icraçı direktoru

Ekvador: Qanunlar və reallıq arasındakı fərq

Ekvadorda 2008-ci ildən etibarən təbiətin hüquqları konstitusiya səviyyəsində tanınır. Lakin bu qanuni müdafiələrə baxmayaraq, şirkətlər yerli ərazilərdə fəaliyyətlərini davam etdirir. Ekvadorun Yudikatura Şurasının üzvü Magaly Ruiz Cajas bildirib ki, “Ekvorda yaşıl ədalət seçim deyil, məcburiyyətdir”. Lakin yerli xalqların nümayəndələri ölkədəki neft quyularının fəaliyyətinin davam etdiyini və yerli toplumların hüquqlarının pozulduğunu qeyd edirlər.

Ekvadorun Waorani xalqının prezidenti Juan Bay forumda çıxış edərək, ölkənin beynəlxalq və milli qanunlara əməl etmədiyini bildirib. O, xüsusilə təcrid olunmuş həyat sürən yerli toplumların və neft quyularına yaxın yaşayanların hüquqlarının pozulduğunu qeyd edib. Fevral ayında Ekvador hökuməti mədənçiliyi sürətləndirmək üçün qanun qəbul etdi ki, bu da ekoloji tələblərin zəifləməsinə səbəb oldu.

Latın Amerikası: Qanunlar mövcud, lakin icra yoxdur

BMT-nin Yerli Xalqlar üzrə xüsusi müraciətçisi Albert Kwokwo Barume Latın Amerikası və Karib hövzəsi üzrə hazırladığı hesabatda qeyd edib: “Bu regionda qanunlar güclüdür, lakin onların icrası zəifdir. Hətta müsbət məhkəmə qərarları da zəif icra və məsləhətləşmələrin olmaması səbəbindən effektivliyini itirir.”

Yerli liderlər hökumətlərin bu qərarları yerinə yetirməsini təmin etmək üçün beynəlxalq təşkilatlardan və ictimaiyyətin dəstəyindən istifadə etməyə çalışırlar. Lakin bu prosesdə qarşıya çıxan əsas məsələ hökumətlərin bu qərarları yerinə yetirmək istəməməsidir.

Gələcəkdə nə gözlənilir?

Yerli toplumlar bu qərarları aktiv şəkildə istifadə etməyə çalışacaqlar. Onlar bu qərarları yerli hüquq müdafiəsi narrativlərinə daxil edərək, hər səviyyədə mübarizələrini gücləndirməyə çalışacaqlar. Lakin bu prosesdə beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyi böyük rol oynayacaq.